Die Boerevolk en sy handewerk

Jy weet hoe dit is met toeriste. Mens wil graag ‘n aandenking koop van die plek waar jy was of van die mense wat jy daar ontmoet het. Is daar toeriste wat aandenkings van die Boerevolk wil hê? Is daar iewers plekke waar sulke aandenkings te koop is? Ons praat nie van Suid-Afrikaanse aandenkings nie, ons praat van Boerevolk aandenkings.

Hier en daar is daar lede van die Boerevolk wat tradisionele handwerk doen, handgemaakte items uit ons eie kultuur. Nogtans kom dit my voor asof ons nie ‘n eie volwaardige handwerkkultuur ontwikkel het nie. Niks waaraan ons uitgeken kan word nie. Daar is vandag winkels wat handwerk benodigdhede verkoop en kunsmarkte waar handwerk produkte verkoop word, maar dit is nie noodwendig tradisionele produkte van die Boerevolk nie. Niks vergelykbaar met die kantbereiding van die Faroërs nie. Ook niks soos die Afrikavolke se handwerk wat by toeristeplekke verkoop word nie.

Ons kultuur is op die voorposte van die Kaap van Goeie Hoop gevorm. Op die voorposte moes ons voorgeslagte selfonderhoudend wees. Hulle moes velle brei, rieme maak, velskoene maak en swepe vleg. Dit was alles alledaagse gebruiksitems en daar was nie versiering en kunstigheid by betrokke nie. Hulle het self tabakpype gemaak en die vrouens het soms mooi tabaksakkies vir die mans gemaak, maar dit het verlore gegaan. Die meubels en huisraad was meestal eenvoudig en funksioneel. Tuisgemaakte klere was alledaagse werksklere, kisklere was aangekoop.

‘n Pionier moes noodgedwonge vele ambagte beoefen. Hy moes boer en het van sy gereedskap self gemaak, hy moes ook self alle herstelwerk doen. Tot om en by 1920 was landbouwerktuie van hout. ‘n Ploeg sal van hout wees, maar die skare van yster. Hooivurke is self gesny. Die regte hout kan heelwat slyt voordat dit onbruikbaar word. Hy was ook ‘n bouer, klipwerker, smit en leerlooier. Hy moes ook koeëls giet en brandewyn (mampoer) stook. Die pionier se vrou moes broodbak, konfytkook, bottermaak, kerse maak en koskook. Mure afwit, patrone maak met blousel, misvloere smeer, naaldwerk en velwerk is ook gedoen. Vrugte is ingelê en gedroog.

Die pionier moes meestal sy eie meubels maak, van melkstoeltjie tot katel. Sulke tuisgemaakte meubels was eenvoudig en funksioneel. Dikwels was dit opvoubaar sodat dit saam geneem kan word as getrek word. Sitplekke was met riempies gevleg. Indien meubels versier word, was inlegwerk gewild. Daar was ‘n voorliefde, saamgebring uit die stamlande, om ligkleurige en donkerkleurige hout saam te gebruik. Verskeie soorte kiste is as huisraad gebruik: meelkiste op hoë pote wat ook as tafel diens gedoen het, wakiste vir pakplek (in die huis en op die wa) en voetstofies van hout. Kuipe en balies is vir verskillende gebruike gemaak. Botterbakke is met ‘n knipmes uitgekerf.

Om al hierdie dinge te kon doen moes die pionier vindingryk wees. Dit is waar ons idioom ‘n Boer maak ‘n plan vandaan kom.

Die ontwikkeling van die kakebeenwa was ‘n besonderse prestasie. Die Nederlandse boerewa was nie opgewasse vir die plaaslike omstandighede nie. Die kakebeenwa was so ontwerp dat dit uitmekaar gehaal kon word en weer aanmekaargesit kon word. Dit het ‘n kaptent gehad en die uitleg was met die oog op praktiese behoeftes. Dit was groter en sterker as die boerewa. Dit was moontlik die sterkste en duursaamste wa wat in daardie tyd gebou is. ‘n Wa het maklik 50 jaar gehou. Die kakebeenwa was vir 200 jaar sonder verandering gemaak en het eers met die opkoms van transportry in onbruik geraak. Niemand weet wie se idee die kakebeenwa oorspronklik was nie, maar dit was sekerlik een van ons belangrikste kultuurprodukte.

In Europa, en in Amerika, was waens getrek deur perde. Aan die Kaap was daar te min perde en moes osse noodgedwonge as trekdiere gebruik word. ‘n Bulkalf is in die eerste winter na sy geboorte geknip. Op 3 jaar is daar begin met die leerproses. Osse moes geleer word om hulle name te ken, elkeen het ‘n spesifieke plek in die span gehad en elkeen was met ‘n ander os gepaar. ‘n Span osse se uithouvermoë was 4 ure sonder vrag, hulle het 5 kilometer per uur beweeg en met 2 spanne kon 32 kilometer per dag getrek word. Ook die os het deel van ons kultuur geword.

Sonder water kan niemand nie. Die selfonderhoudende pionier kon ‘n put grawe, studamme en keerwalle bou en waterkanale en besproeingsvore grawe. In later jare het die windpomp gehelp met watervoorsiening.

Daar is vandag nog mense wat belangstel om meer selfonderhoudend te wees. Voordat daar elektrisiteit was, het mense ‘n houtskool koelkas gebou om voedsel langer te bewaar. Inderwaarheid moes daar minstens 2 wees: een vir suiwel en ‘n ander vir vleis. Die vleishuisie was met stene gebou met openinge tussenin vir ventilasie. Die openinge is met houtskool gevul en met sifdraad bedek. Die huisie word dan natgehou deur water van bo af te laat drup. Nadat staaldromme beskikbaar geword het, is ‘n donkie gebou vir verwarming van water. ‘n Struktuur is gebou waarop ‘n staaldrom gemonteer is en ‘n vuur is daaronder gemaak. Pype is aangelê om die warm water binnenshuis te gebruik.

Die selfonderhoudende pionier het oor die vaardighede beskik om ‘n groot verskeidenheid dinge te kon doen. Voordat daar by die Boerevolk ‘n eie vakmanskap kon ontwikkel, het die Britte gekom met hulle stelsel van vakleerlinge, gildes en vakunies. Mens kan net wonder hoe ‘n eie ontwikkelde vakmanskap sou gelyk het.

Hierdie selfonderhoudendheid het by baie lede van die Boerevolk oorgegaan in ‘n doen-dit-self kultuur. Een rede waarom mens die doen-dit-self opsie kies kan as gevolg van die produk self wees: dit is te duur, dit is nie beskikbaar nie, of dit voldoen nie aan die vereistes waarvoor dit benodig word nie. ‘n Ander rede is vir persoonlike bevrediging: iemand het ‘n skeppende drang, dit is ‘n uitdaging om iets self te kan doen, of dit is inherent aan iemand se eie aard. Baie verskillende aktiwiteite kan as doen-dit-self beskryf word: Verbeterings en instandhouding in en om die huis en ook verskillende soorte handwerk. Die “gereedskap” van die doen-dit-self praktisyn bestaan uit inligtingsbronne (boeke, video’s, kursusse) en gespesialiseerde gebruiksitems (handgereedskap, kraggereedskap, kombuisgereedskap, kunsgereedskap, ensovoorts).

By doen-dit-self gaan dit om eie gebruik, om eie behoeftes. By handwerk gaan dit om produkte te maak om te verkoop of om as geskenke te gee.

Kultuurprodukte word gemaak vir kommersiële winsbejag of om tradisie en kultuur te bewaar. So kan een persoon mampoer stook om aan drankwinkels te verkoop terwyl ‘n ander persoon mampoer stook om op volksfeeste te verkoop. Dieselfde produk maar met verskillende motiewe. Daar is fabrieke wat produkte, wat kultuurprodukte was, op groot skaal vervaardig en verkoop. Kommersiële produkte voldoen ook aan ander vereistes (byvoorbeeld wetgewing) en dit veroorsaak dat dit nie meer ‘n kultuurproduk is nie.

So gebeur dit dat jy ‘n plek soos Krugerhuis besoek en daar allerlei Suid-Afrikaanse goedjies kan koop. Jy kan net nie enige iets van jou eie kultuur daar kry nie – want jy het jou eie museums weggegee. Andersins kan jy by die supermark van jou eie kultuurprodukte koop – onder ‘n Engelse naam en volgens ‘n aangepaste resep. Maar alles is nie verlore nie – miskien is daar iewers ‘n tannie wat waatlemoenkonfyt kook of ‘n oom wat ‘n karwats vleg. Maar miskien ook nie, dalk is hulle al oorlede.

Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedinyoutube
Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedin

Laat 'n boodskap

Jou e-posadres sal nie gepubliseer word nie. Verpligte velde word met * aangedui