Die Boerevolk vandag

Foto: https://musteria.blogspot.com/2017/08/druk-god-se-hand-swaarder-op-die.html

Ek het onlangs ʼn kommentaar op sosiale media gelees waarin iemand opmerk dat ons voorgeslagte geweet het wie die volk is en geweet het Wie ons hemelse Vader is. Verder het hy gesê dat ons, vandag, dit nie meer weet nie en dit van voor af moet leer. Ek stem hiermee saam. Ons het groot veranderings die afgelope dekades beleef en soveel dinge het verander dat ons weer vars moet besin oor wie ons is en Wie ons hemelse Vader is.

In die afgelope vyftig jaar het ons as volk verander. Volke is, net soos individue, nie staties nie. Ek neem waar dat ons nou se dae onsself anders beskryf as voorheen. Die verhouding tussen Afrikaans- en Engelssprekende Blankes het dramaties verander. Ons het ook in ons kerklike betrokkenheid ingrypend verander.

Vyftig jaar gelede, toe ek ʼn jong man was, het ons onsself Afrikaners genoem. ʼn Goeie Afrikaner was Blank, Afrikaanssprekend en ʼn lid van een van die Susterkerke. Ons was oor die algemeen behoudend in ons lewensuitkyk en gebruike. Afrikaners het slegs by uitsondering afgewyk van hierdie beskrywing. Daar was hier en daar een wat ʼn ander huistaal gehad het, of lid was van ʼn Pinksterkerk, of dalk ʼn permissiewe lewensuitkyk gehad het. Huwelike tussen Afrikaans- en Engelssprekendes was min en het groot konsternasie aan albei kante veroorsaak. Die meerderheid Afrikaners het die Nasionale Party ondersteun en die meerderheid Engelssprekendes het die Verenigde Party ondersteun. Alhoewel ons toe al verstedelik was, het die meerderheid Afrikaners nog steeds direkte bande met die platteland gehad.

Die Suid-Afrikaanse Grensoorlog (of die Bosoorlog) het van 1966 tot 1989 geduur. In Suid-Afrikaanse geskiedenis was dit die oorlog wat die langste geduur het. Dit was ook die eerste oorlog waar Suid-Afrikaanse Blankes almal aan dieselfde kant geveg het. Hulle het almal onder die Oranje-Blanje-Blou geveg en Die Stem gesing. Die  vorige oorlog was die Tweede Wêreldoorlog waaraan hoofsaaklik Engelssprekende Blankes deelgeneem het (onder die Union Jack). Afrikaners was hoofsaaklik anti-Brits en sou eerder Duitsland, wat tydens die Anglo-Boereoorlog die Boere goedgesind was, ondersteun het.

Die Grensoorlog was ʼn stryd teen Kommunisme. In daardie jare was die Koue Oorlog nog in volle swang en was Kommunisme die groot vyand van die vrye (Westerse) wêreld. Aan die Suid-Afrikaanse kant het lede van al die rasse geveg. Suid-Afrika se bondgenote was anti-Kommunistiese vryheidsvegters soos UNITA en indirek die Verenigde State van Amerika. Aan die Kommunistiese kant het verskeie bevrydingsbewegings, soos die ANC en SWAPO, saam met Kuba geveg. Hulle is indirek gesteun deur die Sowjet-Unie.

Die jong Afrikaners wat opgeroep was om militêre diensplig te doen, was uit Afrikaanse skole en het nie veel met Engelssprekendes van dieselfde ouderdom kontak gehad nie. Die Engelssprekendes was uit Engelse skole. Daar was ook jong mans uit ander Europese kulture. Albei groepe kon mekaar se taal verstaan, maar nie vlot praat nie. Tydens die oorlog het hierdie jong mans uit verskillende agtergronde saam gewoon, saam gewerk, saam geveg en saam gekuier. Na die oorlog het vriendskappe voortgeduur en het die jong Afrikaners en Engelse met mekaar ondertrou. Hulle kinders was nou half Boer en half Brit. Die Veterane van die Grensoorlog is vandag middeljarig en ouer. Uit hulle moet die nuwe leiers kom. Hulle perspektief is anders as wat die vorige geslag se perspektiewe was.

Iets wat ek opmerk is dat daar ʼn naamsverandering besig is om plaas te vind. Die naam Afrikaner word verruil vir die naam Boer. Boer is ʼn goeie naam want dit is ʼn etniese naam met koppeling aan ʼn eie kultuur. Dit koppel ook hedendaagse mense aan ʼn roemryke geskiedenis. ʼn Afrikaner is noodwendig Afrikaanssprekend, ʼn Boer kan ook Engelssprekend wees. Daar was Engelstalige Voortrekkers en Engelstalige burgers van die Republieke wat teen Imperialisme geveg het. Vorige debatte oor die twee name is besig om irrelevant te word. Die volk verkies die naam Boer. Vir vriende oorsee is die Blankes die Boere, vir vyande is die Blankes die Boere.

Vyftig jaar gelede was daar in heelwat huise ʼn krisis as ʼn Gatjieponder en Dopper met mekaar wou trou. Nog erger, met ʼn Apostolie wou trou. Ondenkbaar dat iemand met ʼn Anglikaan sou wou trou. Ook kerklidmaatskap het ingrypend verander. Daar is nie betroubare statistieke nie, maar ek sou raai dat ʼn minderheid volksgenote nog lidmate van die tradisionele Susterkerke is. Daar is verskeie redes vir hierdie verandering: ondertrou met lede van ander kerke, ontevredenheid oor dooie rituele, ontnugtering met kerkleiers, ʼn besef dat godsdiens ook buite die kerk beoefen kan word, en nog meer. Dit wil voorkom of die meeste volksgenote nog die God van hulle voorvaders aanbid, hulle het nie hul godsdiens verloor nie, hulle het ander maniere van aanbidding ontdek.

Ons voorgeslagte was Protestante wat teen die burgerlike en kerklike owerhede in opstand gekom het. Een saak wat hulle na aan die hart gelê het, was die Bybel. Voor die Reformasie het gewone mense nie toegang tot die Bybel gehad nie omdat die Roomse Kerk dit van hulle weerhou het, omdat die Bybel nie in hulle volkstale vertaal was nie en omdat die drukpers nog nie uitgevind was nie. Toe die Bybel wel aan gewone mense in hulle eie tale beskikbaar word, het hulle self die Bybel begin lees en gesien hoeveel verkeerde praktyke daar in die kerk was. Die Bybel was die belangrikste (en soms die enigste) boek wat hulle gelees het.

Met die Groot Trek het elke gesin ʼn Bybel in die wakis gehad. Daar is gereeld “Boekevat” (huisgodsdiens) gehou deur uit die Bybel voor te lees. Die weergawe van die Bybel wat hulle gebruik het was die Statevertaling van 1637. Hierdie vertaling se bronne was die Massoretiese Teks vir die Ou Testament en die Textus Receptus vir die Nuwe Testament. Dit het ook nie apokriewe boeke bevat nie. Hierdie Bybel is eers in 1933 vervang met die Afrikaanse Ou Vertaling. Die Kaapse kerk (NG Kerk) was vyandig teenoor die Voortrekkers en daar het geen opgeleide predikante saam met hulle gegaan nie. Die Voortrekkers was op hulleself aangewese om die Bybel korrek te verstaan. Hulle kennis van hulle hemelse Vader het hulle by hulle ouers en voorouers geleer en opgedoen deur self die Bybel te lees en daarvolgens te leef. Hulle kennis van die Vader het nie uit ander boeke, filosofieë of redenasies gekom nie.

By Bloedrivier het hulle hierdie Vader gesmeek om hulp en Hy het hulle inderdaad gehelp, op ʼn manier wat slegs as ʼn wonderwerk gesien kan word. Dit was by Bloedrivier waar hulle vertroue op die Vader getoets is. Indien hulle iewers in hulle begrip van die Vader fouteer het, dan het Hy dit oorgesien en hulle ten spyte daarvan gehelp. Die Voortrekkers by Bloedrivier se gelofte lui soos volg: “om zo de Heere ons de overwinning geven mogt, ‘n Huis tot zyns Grote Naams gedagtenis te stichten alwaar het Hem zal behagen.” Om ʼn huis te stig. Waar dit Hom behaag. Dit is nie om ʼn kerk te bou nie, dit is nie om enige iets te bou nie, dit is om ʼn huis te stig.

Dit is nou 180 jaar later en ons sien ʼn tweede Bloukrans voor ons. Moes ons nie nou al ʼn eie land gehad het nie? Hoe het dit gebeur dat ons in hierdie penarie is? Dit is duidelik dat iets iewers verkeerd gegaan het. Daar is mense wat glo dat die Hemelse Vader ons vanselfsprekend nou weer sal help. Hoekom sal Hy? Ou Testamentiese Israel het ook so gedink – totdat die Babiloniërs hulle in kettings weggevoer het. As ons nie die eerste gelofte kon nakom nie, hoekom sal ons ʼn nuwe een nakom? Dit moet ook onthou word dat die Voortrekkers die Gelofte van Bloedrivier aan die Vader aangebied het. Die Vader het nie die Gelofte ingestel nie, ons het. Die Vader het net ons aanbod aanvaar.

Daar is mense wat van mening is dat ons ʼn uitverkore volk is. Die Ou Testament handel hoofsaaklik oor die uitverkore volk Israel. Hierdie mense het van beter geweet, nogtans het hulle YHWH verwerp. Soos hulle reeds deur Moses gewaarsku was, het YHWH groot rampe en ellende oor hulle gebring. Indien ons uitverkore is, beteken dit nie dat YHWH ons vanselfsprekend sal red nie. Hy mag dalk groter teenspoed oor ons bring. Die Ou Testament toon duidelik dat YHWH meer van die uitverkore volk verwag het as wat hy van ander volke verwag het.

Dit is onvermydelik dat ons, as volk, die Vader in die hemel sal moet smeek om ons te red uit die gevaar waarin ons verkeer. Sal Hy ons hierdie keer ook red? Hy kan nie gemanipuleer word of omgekoop word nie. Wat sal Hy van ons verwag? Skuldbelydenis? Weet ons waar ons verkeerd gegaan het? Innerlike opregtheid? Nederigheid?

Ons moet ons hemelse Vader weer leer ken, Wie Hy werklik is. Jesus antwoord hom: “Ek is die weg en die waarheid en die lewe; niemand kom na die Vader behalwe deur My nie.” (Joh 14:6 AOV). Ons kan die Vader nie ken deur die Tien Gebooie te onderhou nie, ons kan Hom nie ken deur naasteliefde nie, ons kan Hom nie ken deur versoening nie. Slegs deur Yeshua (Jesus) kan ons die Vader ken.

 

Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedinyoutube
Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedin

Die Boerevolk se Oos-Afrika eksperiment

Foto: Eldoret dorp in Kenia. Verkry by: www.businessdailyafrica.com

Kort na die Anglo-Boereoorlog het ‘n aantal gesinne, almal burgers van die Boererepublieke, na Oos-Afrika geëmigreer. Hulle het na twee Europese kolonies, Brits-Oos-Afrika (Kenia) en Duits-Oos-Afrika (Tanganjika – tans Tanzanië) verhuis. Hier het hulle gebly tot die kolonies in die 1960’s onafhanklik geword het – ‘n tydperk van omtrent 60 jaar.

Baie Boere het na die Anglo-Boereoorlog geweier om ‘n eed van getrouheid aan Brittanje af te lê. Van hulle het verkies om hulle in Duits-Oos-Afrika te gaan vestig. Die eerste Boerefamilies het, van die hawe af, met ossewaens getrek en is deur die Duitsers gevestig by Berg Meru, tussen Oldonyo Sambu (Kampfontein) en Engare Nanyuki in die Arusha gebied. Elke familie het plase van 1,000 hektaar ontvang. Die beroemde Boereheld, genl. Wynand Charl Malan, was deel hiervan en het sy lewe lank hier bly woon. Sommiges het in 1907 uit Tanganjika na Kenia getrek. In die dokumentêre rolprent Africa Addio is daar ‘n gedeelte wat wys hoe die Boere in die 1960’s Oos-Afrika met ossewaens verlaat het. Dit was ‘n simboliese daad: hulle het met ossewaens gekom en hulle het met ossewaens gegaan.

Die Boere wat hulle by Meru gevestig het, het ver uitmekaar gewoon en min kontak met mekaar gehad. Aanvanklik het hulle nie belang gestel in die vestiging van ‘n kerkgenootskap nie. ‘n Ouderling het gedoop en in die huwelik bevestig. Ds. AP Burger van die NG Kerk het in 1905 na Oos-Afrika gegaan en die NG Gemeente Meru in Duits Oos-Afrika gestig. In 1910 is daar ‘n Hervormde Kerk op Meru gestig. Daar word nie melding gemaak van ‘n eie skool nie. Die naaste Afrikaanse skool was in Kenia. Die skrywer Sangiro (AA Pienaar) het hier grootgeword.

Die Uasin Gishu hoogland in Kenia was onbewoond en niemand het daarop aanspraak gemaak nie. Die hoogland het ‘n matige klimaat gehad. Die Britse Koloniale regering het die gebied beskikbaar gestel aan blankes, Boere en Britte. Om by die Uasin Gishu uit te kom was nie maklik nie. Daar was nie paaie nie en in die nat seisoen het waens en osse in diep modder vasgeval, in die droë seisoen het geen wind gewaai nie en dan was die stof verstikkend. Die Britte het plase daar aan die Boere toegeken en elke plaas het ‘n nommer gekry. Die Boere het nie kennis van landbou in hierdie omgewing gehad nie en moes dit op die harde manier leer. Aanvanklik het hulle in bamboeshuise gewoon maar kon later kliphuise bou. Om die pot aan die kook te hou het hulle ook gejag, transport gery en ruilhandel beoefen.

Plaas 64 op Uasin Gishu was gereserveer vir ‘n dorp. Hier is Eldoret, ‘n tipiese Boeredorp, gevestig. Eldoret was Wes van die Skeurvallei. Aan die Oostekant van die Skeurvallei, in die omgewing van Thomson’s Falls, het nog ‘n Boeregemeenskap ontstaan. Eldoret was die hoofsentrum van die Boerevolk in Kenia. In 1908 is die NG Gemeente Vergenoeg gestig op Nakuru, halfpad tussen Eldoret en Thomson’s Falls. In 1909 is ‘n tweede gemeente naby Eldoret gestig. In 1945 is die NG Kerk se Loubser Gemeente by Thomson’s Falls gestig. Die Gereformeerde Kerke het twee gemeentes gestig, een by Eldoret en ‘n tweede by Thomson’s Falls. Die Hervormde Kerk het net een gemeente in Kenia gehad, die Gemeente Rensburgsrust. Daar was ook Afrikaanse skole opgerig, een in Eldoret (Highland) en een in Thomson’s Falls (die Van Riebeeck skool). Die mense het honderde kilometers gereis om Geloftefeeste by te woon.

Na die Tweede Wêreldoorlog het die Boerevolk in Oos-Afrika sy toppunt bereik. Die Boerebevolking was toe omtrent 3,000 sterk en het presteer met graanverbouing. In 1952 het die Mau-Mau aanslag teen die blankes, Boere en Britte, in Kenia begin. In 1961 het Tanganjika onafhanklik geword en in 1963 het Kenia onafhanklikheid verkry. Hierna het die meerderheid Boere Oos-Afrika verlaat en na Suid-Afrika geëmigreer.

In die 60 jaar in Oos-Afrika is die wildernis getem, landbou is op ‘n gesonde voet geplaas, huise is gebou, dorpe is aangelê, kerke en skole is opgerig. Die Boerevolk het hul eie kultuur behou, bande met die res van die volk behou, aangehou om Afrikaans te praat. Hulle het dit nie eers oorweeg om hulle eiegoed prys te gee en te verengels nie. Ten spyte daarvan was alles uiteindelik tevergeefs. Hulle het met min gegaan en met min teruggekom.

Die Trekboere van die Noord-Kaap het net getrek om weiding vir hulle vee te soek. Die Voortrekkers het getrek om ‘n eie land te kry waarin hulle hul kultuur kon uitleef en ‘n eie regering kon instel. Die Dorslandtrekkers het weens godsdienstige, politieke en ekonomiese redes getrek. Die trekkers na Oos-Afrika het nie vir enige van hierdie redes getrek nie. Hulle het willens en wetens getrek na lande wat reeds hul eie regerings gehad het. Hulle was nie ontevrede met hulle kerke en politieke partye nie. Hulle is nie soontoe om aardse besittings te verkry nie. Hulle het ook nie getrek net om te trek nie. Wat was hulle motivering?

Miskien was dit die versugting na die pionierslewe. Lewe in die wildernis, ver van die moderne lewe af, ongekompliseerd, terug na dit wat werklik saak maak. Die eerste geslag in Oos-Afrika het oorleef met jag en transport ry. Hulle het nie veel belang gestel in landbou nie. Dit was die tweede geslag wat op ‘n ander manier ‘n bestaan moes maak. Hulle moes wortel skiet en landbou beoefen. Hulle het naam gemaak as suksesvolle mielie- en koringboere.

Die Boerevolk is fisies verknog aan Afrika, ons voel tuis in Afrika, ons voel vreemd in Europa. Die landskap is oop en wyd, die klimaat is aangenaam. Afrika toets die Boer se karakter. Gevare moet trotseer word, daar is hindernisse en teenspoed wat uithouvermoë vereis. Vindingrykheid is nodig om hindernisse te oorkom. Aanpasbaarheid is nodig vir terugslae en teleurstellings. Die Boerevolk is bouers, nie afbrekers nie. Ons wil tem en mak maak. Ons floreer op Afrika se uitdagings.

Die Boerevolk is ook geestelik verknog aan Afrika. Dit is waar ons ons eie unieke aard verkry het. Ons klou hardkoppig vas aan ons eie goed. Ons godsdiens, ons taal, ons kultuur. Selfs die voortreflike Britse beskawing en kultuur kon ons nie oortuig om ons eie prys te gee nie. Selfs ver weg in Oos-Afrika, het die Boerevolk sy eie behou en geweier om tot niet te gaan. Hulle het gestaan waar hulle staan en niks kon hulle beweeg nie.

Die eksperiment in Oos-Afrika het uiteindelik nie geslaag nie. Die enigste tuisgebied wat sover vir die Boerevolk gevind kon word, is in Suidelike Afrika: Suid-Afrika en Namibië. Ook nie die hele Suid-Afrika en Namibië nie, net ‘n gedeelte. ‘n Gedeelte waar, volgens die Gelofte, ons ‘n Huis tot zyns Grote Naams gedagtenis te stichten alwaar het Hem zal behagen. Ons moet, voor ons weer iewers heen trek, uitvind “waar dit Hom behaag”.

Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedinyoutube
Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedin

Ons en die Dag van Moeilikheid

Wie weet nog nie dat ons in ernstige moeilikheid is nie? Indien daar sulkes is, sal niks en niemand hulle meer kan help nie. Hulle is op hul eie. Onder die van ons wat weet, is daar die versugting dat daar ‘n manier gevind kan word om eenheid tussen ons te bewerkstellig. Want ons is min en verdeeldheid is duur.

Wie is die “ons” waarvan ons praat? Dit is ‘n vraag oor identiteit. Om dit te weet mag polities nuttig wees, maar ons praat nie oor politiek nie. Ons praat oor volkskunde want daarin is daar ‘n meer nugter benadering. Dit is nodig om te weet wie ons mense is en waaraan ons uitgeken kan word. Dit is ook nodig om te weet wie nie ons mense is nie en waarom nie. Dit is ook van belang in ons betrekkinge met vreemdelinge – hulle wil weet met wie hulle te doen het. Veral vandag in die Dag van Moeilikheid.

Ons is burgers van Suid-Afrika en gevolglik Suid-Afrikaners. Maar nie alle Suid-Afrikaners is deel van ons nie, die oorweldigende meerderheid is vir ons vreemde volke en groepe. Ons is maar ‘n klein en onbenullige minderheidsgroepie in Suid-Afrika. Maar nie almal van ons is Suid-Afrikaners nie, daar is van ons wat burgers van ander lande is – soos Namibië. In elk geval is Suid-Afrika, streng gesproke, ‘n staat en nie ‘n land nie. Daar is ‘n verskil en verskillende lojaliteite. Die staat Suid-Afrika het in 1910 ontstaan as ‘n Britse kolonie en het in 1961 ‘n republiek geword. Vir ons om te sê ons is Suid-Afrikaners is maar ‘n dun draadjie om aan vas te hou. Indien jy hiervan verskil, is jy welkom om vir ons te vertel wat die Suid-Afrikaners se geskiedenis en kultuur is. Want daar is nie so-iets nie.

Ons velle is wit, oftewel ons is blankes. Word die “ons” van wie ons praat Wit Suid-Afrikaners genoem? Het al die blankes in Suid-Afrika dieselfde geskiedenis en kultuur? Nie waarvan ek weet nie. Daar is dus blankes en blankes. Al hierdie blankes verskil boonop op ander maniere ook. Van hierdie blankes is nie in dieselfde moeilikheid as ons nie, tewens hulle is medewerkers aan ons moeilikheid. Die “ons” is dus net sommige van die blankes in Suid-Afrika. Om ‘n wit vel te hê is nie voldoende om ons mee te identifiseer nie. Die Whiteys as ‘n gemeenskaplike groep is ‘n hersenskim. En ‘n hersenskim kan beskryf word as: ‘n bedenksel wat lank gelede versin is, wat nou aanvaar word as waarheid, terwyl dit so ver van die werklikheid verwyderd is dat dit nie waar kan wees nie.

Die “ons” is dus net ‘n gedeelte van die Wit Suid-Afrikaners (en Wit-Namibiërs en andere). Dit help ons net mooi niks as ons onsself wil identifiseer nie. Ons het iets meer spesifiek nodig. Dit bring ons by die benaming Afrikaners.

Die meerderheid Wit Suid-Afrikaners is Afrikaanssprekend – of as eerste taal of as tweede taal. Maar die naam Afrikaners verwys nie net na taal nie, dit word ook as ‘n volksnaam gebruik. Die gebruik van die naam Afrikaners word dikwels gebruik as ‘n sinoniem vir Boere. Die naam Afrikaners het veral prominent geword in die twintigste eeu met die ontwikkeling van die ideologie van Afrikaner-Nasionalisme. Hierdie ideologie het sekere kenmerke aan Afrikaners toegeskryf: wit, Afrikaanssprekend, Calvinisties. Daar is ‘n paar probleme met die gebruik van hierdie naam. Die “ons” wat in die moeilikheid is, is nie slegs Afrikaanssprekendes nie. Die wat nie is nie, voel hulleself uitgesluit as hierdie benaming gebruik word. Nogtans is daar ‘n gedeeltelike gesamentlike geskiedenis en kultuur wat ‘n groot aantal Wit Suid-Afrikaners deel. Verder is die “onsˮ lankal ook nie meer Calvinisties nie en weereens voel mense hulle uitgesluit deur die besluitnemers.

Is daar een groep Afrikaners of is daar twee? Na die Britse besetting van die Kaap, het van die Afrikaanssprekendes Britsgesind geword en die Britse kultuur en gewoontes begin navolg. Die res van die Afrikaanssprekendes, woonagtig in die binneland en grensgebiede, het hul eie kultuur en gewoontes behou. Die verwydering tussen die twee groepe het met die Groot Trek sigbaar geword en in die Anglo-Boereoorlog het dit vyandig geword. Die Britsgesindes het die Britte se kant in die oorlog gesteun. Afrikaner-Nasionalisme wou hierdie verwydering beëindig. Aanvanklik was Afrikaner-Nasionalisme se magsbasis in die Transvaal en Vrystaat, maar sedert die laat 1960’s het die Britsgesindes (vanuit die Weskaap) ‘n aanslag daarteen uitgevoer en mettertyd die mag van binne af oorgeneem. Dit blyk dus dat die verwydering en vyandigheid tussen Britsgesindes en Boeregesindes toe nog lewend was. Die Britsgesindes is dus Afrikaners met ‘n Anglo-Amerikaanse kultuur en lojaliteit. Die Boeregesindes is Afrikaners met ‘n eie inheemse kultuur en lojaliteit. Kan ons dus aanvaar dat daar hedendaagse Britsgesinde Afrikaners is wat nie deel van die “ons” is nie?

Behalwe die benaming Afrikaner word die benaming Boer gebruik vir ‘n sekere deel van die Wit Suid-Afrikaners. Die benaming Boer word ook gekoppel aan meeste eie kultuurgoed soos Boerekos en Boeremusiek. Die mense wat hulleself identifiseer as Boere, assosieer hulleself met geskiedkundige gebeurtenisse soos die Groot Trek, die Bloedrivier-gelofte en die Anglo-Boereoorlog. Daar is nie ‘n kopiereg op die naam Boer nie, gevolglik is daar mense wat hulleself Boere noem maar dit nie is nie. Verder het baie van die Boere sedert die 1960’s gewaarsku dat die Dag van Moeilikheid gaan kom, maar die meerderheid blankes het nie belanggestel om te luister nie. Inteendeel het veral die Britsgesindes moeite gedoen om die Boere te diskrediteer en verguis. Hierdie aanslag vind vandag nog plaas. Sou ons kan sê dat die Boere definitief deel van die “ons” is? Miskien selfs die hele “ons”?

Die Dag van Moeilikheid is op ons en ons verkeer in groot gevaar. Ons is ‘n piepklein minderheid teen ‘n massale meerderheid. Dit sal help as ons kan verenig, maar in werklikheid word die verdeeldheid net meer. Behalwe die ouer en bekender organisasies en groepe, lyk dit of daar daagliks nuwe groepe gestig word. Party slegs op sosiale media as ‘n organisasielose groepering. Eenheid tussen organisasies en groepe sal slegs haalbaar wees as almal ontbind en een nuwe organisasie stig. Wat na alle waarskynlikheid nie sal gebeur nie.

Eenheid en saamstaan is nie dieselfde ding nie. Is dit moontlik dat “ons” wat in die moeilikheid is, kan saamstaan en saamwerk? Elke groep bly op sy eie voortbestaan maar is in ‘n verbond met die ander groepe om ‘n gemeenskaplike doel na te streef. Elke deelnemer moet bereid wees om sy eie aktiwiteite tydelik af te skaal. Elkeen sal gewillig moet wees om die mindere te wees ter bereiking van die gemeenskaplike doel: om uit die moeilikheid uit te kom. Al die groepe kommunikeer met mekaar en ondersteun mekaar se individuele aksies. Ter wille van oorlewing. Dalk gebeur dit, wie weet?

Wie is dit wat moet verenig of saamwerk? Net die wat deel is van die “ons”. Sekerlik nie die wat ons wil vernietig nie. Wat sal ons onsself noem? Met watter kultuur en geskiedenis wil ons assosieer?

Is jy ‘n Wit Suid-Afrikaner? Of ‘n Afrikaner? Dalk ‘n Boer? Miskien ‘n Boere-Afrikaner? Die tyd om te besluit is min. Is jy van “ons”, of nie.

Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedinyoutube
Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedin

Is Boerekos superieur?

Deesdae is alles net teorie en niks praktyk nie. Ek het ook ‘n teorie. My teorie is dat die Boerevolk se kultuur superieur is want dit word deur die sogenaamde “Blanke Suid-Afrikaners” nagevolg. Almal braai, almal eet biltong, almal gebruik blatjang. Maar dit is alles die Boerevolk se kultuurgoed – Boerekos – wat deur hulle “Tradisionele Suid-Afrikaanse Kos” genoem word.

Nou weet ons dat niemand die Boerevolk sy eie goed gun nie. Een van die aanslae teen ons kultuur is om ons eiegoed toe te skryf aan iemand anders. Byvoorbeeld dat van ons Boerekos geregte van Oosterse slawe afkom. Hierdie fiksie is gepopulariseer in sekere tydskrifte en kookboeke. En moenie die politici vergeet nie.

Die Europeërs wat van 1652 af hulle aan die Kaap kom vestig het, was reeds bekend met die gebruik van speserye in kos. Hulle koskultuur, hoofsaaklik van Hollandse oorsprong, is verder versterk deur die Hugenote en die Mogol politieke gevangenes. Teen 1725 het die eiesoortige Kaapse koskultuur sy beslag gekry. Hierdie vroeë Kaapse koskultuur is dieselfde as wat vandag as Boerekos bekendstaan.

Die eerste Europeërs het aanvanklik gesukkel om te oorleef. Hulle was noodgedwonge verplig om te leer jag en veldkosse te gebruik. Luukses was daar nie en hulle moes leer om met minder verskeidenheid klaar te kom. Vleis was skaars en hulle moes staatmaak op die eet van groente. Dit het tot gevolg gehad dat dit ‘n kenmerk van Boerekos geword het dat daar verskeie groentes op tafel was.

Slawe het uit verskeie kontinente en lande gekom. In hulle lande van herkoms was hulle van die armste van die armstes en het slegs oorlewingskos geken. Hulle het moontlik ‘n bydrae tot Boerekos gemaak deur die gee van name aan geregte. Indien die name wel van hulle af gekom het, het die oorspronklike betekenis in hulle lande van herkoms iets heel anders gewees as wat die Kaapse gereg was. Die Kaapse geregte self het al bestaan voordat daar slawe aan die Kaap was. Die enigste nuwe invloed van buite was hoe om korrelrige rys te kook.

Die Britse anneksasie van die Kaap in 1806 het ‘n groot invloed gehad op ons koskuluur. Sommige Kapenaars het ‘n voorliefde vir alles wat Engels was, gehad. Hulle het dus die Engelse kookkuns slaafs nagevolg en hulle eie kultuur prysgegee. (Dit ten spyte daarvan dat die Engelse nog nooit bekend was vir lekker kos nie.) Nie almal was ingenome met die Engelse nie en sommige “Dutchmen” het die Groot Trek onderneem om van hulle af weg te kom. Die Voortrekkers kon eers nadat hulle gevestig was, begin om groente, kruie en speserye te kweek. Na die Anglo-Boere Oorlog was baie van die Boerevolk erg verarm en het gesukkel om te oorleef. Gevolglik het hul eie Boerekos van hulle tafels af verdwyn. Dit was eers later in die twintigste eeu dat die Boerevolk weer op die been kon kom en weer hulle eie koskultuur kon beoefen.

As ek ‘n koskenner was, sou ek Boerekos in twee afdelings gegroepeer het: kos wat dadelik geëet word en kos wat vir latere gebruik bewaar moes word. Kosse wat dadelik geëet word sou mens dan verder kan verdeel in kos wat in die kombuis berei word, en potjiekos en braaivleis wat buite berei word.

Dit was van oudsher af noodsaaklik om kossoorte te kan bewaar. Dit is gedoen op verskeie maniere soos pekel, droging, beroking, inlê en verwerking in iets anders soos souse, asyn en konfyt. Die Boerevolk is veral bekend vir biltong, Boerebeskuit, blatjang ensovoorts.

Veeboere in die Swellendam en Graaff-Reinet distrikte het, ten spyte van groot veekuddes, ‘n harde bestaan gevoer. Die opset by so ‘n plaas was om baie groente en vrugtebome te plant. Die lae reënval het veroorsaak dat min graan geplant is.  Deur vee van die hand te sit kon koffie, suiker, en speserye gekoop word. Ander produkte wat verkoop of verruil kon word was botter en velle. Ander produkte wat aangekoop moes word was kledingstowwe, kruit en gereedskap. Onder hulle het ‘n eiesoortige koskultuur ontstaan waarin vleis die stapelvoedsel was. Vars vleis is verkry deur vee te slag of deur wild te jag. Wanneer vars vleis nie beskikbaar was nie, het die veeboere soms maande lank van biltong gelewe. Hierdie voorliefde vir vleis bestaan vandag nog by die Boerevolk.

Op lang reise moes kos by die huis voorberei en saamgeneem word. Dit is padkos genoem. Tot onlangs toe was daar nie eetplekke langs snelweë nie en is padkos saamgeneem wanneer met vakansie gegaan is.

Bobotie is van Europese oorsprong en het saam met Van Riebeeck na die Kaap gekom. Die naam bobotie is al vroeg in die Kaap gebruik. Die Verenigde Volke se internasionale resepboek verkeer onder die verkeerde indruk dat bobotie van die slawe af kom en dat dit ‘n “tipies Suid-Afrikaanseˮ gereg is. Sosaties word ook verkeerdelik as afkomstig van slawe beskou. Frikkadelle het ‘n baie ou geskiedenis en het van Europa af gekom. In ‘n tipiese bredie word skaapvleis stadig geprut tot dit sag is en daarna word groente en speserye bygevoeg. Potbraai is ‘n metode om taai vleis sag te maak. Dit kom oorspronklik uit Brabant.

Daar is geen ander Boerekos produk wat so gewild soos Boerewors is nie. Die maak van wors bestaan al duisende jare. Elke worsmaker van Van Riebeeck tot vandag het gehelp om Boerewors te ontwikkel. Daar is ook ‘n wetlike vereiste dat Boerewors uit minstens 90% vleis en 10% speserye en ander middels moet bestaan en dat nie meer as 30% vet mag bevat nie. Gewoonlik word koljander en naeltjies in die speserye gebruik. Goeie Boerewors word van die beste vleissnitte gemaak en die speserye word so vermeng dat daar nie een smaakmiddel is wat oorheers nie. Boerewors is baie gewild by die Boerevolk en ook by baie ander Suid-Afrikaners en uitgewekenes.

Potjiekos is ‘n eg Boerekos gereg en word saam met boerewors, biltong, melktert, koeksisters en bobotie as tipiese Boerevolk geregte beskou. Die pot is oorspronklik afkomstig van die Nederlandse hutspot (ook genoem “dutch-oven”) en is van gietyster. ‘n Tipiese potjiekosresep het een of ander vleis as basis saam met groente en sous. Gewoonlik word die bestanddele in lae geplaas en glad nie geroer nie. Dit is baie gewild by die Boerevolk.

Om vleis te braai is baie oud en het uit Europa hierheen gekom. Braai hier by ons het by die Boerevolk begin, maar het ook gewild geword by ander Suid-Afrikaners. Dit is ‘n sosiale tradisie waartydens (meestal) vleis op ‘n rooster of ander braaier gaar gemaak word. Bykosse sluit in broodjies, slaai, aartappels of patats. Mieliepap is dikwels ook ‘n bykos. Daar is verskillende metodes van braai: oor oop kole, met ‘n ketelbraaier, met ‘n spitbraai, met ‘n gasbraaier of met ‘n skottelbraai. ‘n Braai is ‘n sosiale geleentheid wat spesifieke tradisies en norme het.

Daar is drie gebiede waar ander kultuurgroepe met Boerekos verbind word. Een is die vergissing by sommige persone dat Europese geregte wat deur Van Riebeeck saamgebring is, eintlik by die Maleier slawe ontstaan het. Tweedens is die populariteit van Boerekos by blanke nie-etniese Suid-Afrikaners. (Het blanke nie-etniese Suid-Afrikaners ‘n kultuur?) My gevolgtrekking is dat ten spyte van propaganda, die Boerevolk se kultuur sterker is as hulle “kultuur”. In die derde plek sien ons dat baie produkte wat vroeër tuisgemaak was, nou kommersieel vervaardig en bemark word – met Engelse handelsname. Dit wil klink of hierdie vervaardigers wil voorgee dat hierdie egte Boerekos-produkte geskep of vervolmaak is deur Engelse.

Gewoonlik neem die verowerdes die kultuur van die veroweraars aan – byvoorbeeld die Kapenaars na die Britse besetting. Ten opsigte van Boerekos werk dit anders. Die Boerevolk is die verowerdes en hulle koskultuur word oorgeneem deur die veroweraars. Kan dit wees dat die Boerevolk ‘n beter en sterker kultuur het as wat die veroweraars het?

Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedinyoutube
Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedin

Het die Boerevolk nog deugde?

Eens op ‘n tyd was die Boerevolk aangeprys vir ondermeer die deugde van dapperheid, vryheidsliewendheid, pligsgetrouheid en lojaliteit. Westerlinge het toe ander waardes gehad as wat hulle vandag het. Toe was sulke deugde bewonderenswaardig en ‘n voorbeeld om na te streef. Dit was een van die hoofredes waarom daar soveel mense in Europa was wat die Boeresaak tydens die Anglo-Boereoorlog ondersteun het. ‘n Klein volkie was in ‘n desperate stryd teen ‘n oormag gewikkel vir die behoud van hulle deugde en waardes.

Hoe staan sake vandag? Het ons as volk nog deugde? Wat presies is deugde en is daar in die moderne wêreld nog tyd en plek vir deugde?

In die Westerse wêreld is die denke oor deugde te danke aan wysgere uit die antieke tyd. Dit het gelei tot die formulering van die vier kardinale deugde. Die woord “kardinaal” kom van die Latynse woord vir  “skarnier”. Alle ander deugde wentel om hierdie vier. Hierdie deugde is ‘n voorvereiste vir elke ander deug om te bestaan. Hierdie vier is: Prudentia (versigtigheid, verstandigheid, wysheid), Iustitia (regverdigheid, regskapenheid), Fortitudo (moed, sterkte) en Temperantia (gematigheid, matigheid, selfbeheersing).

Met die koms van die christendom, is daar drie teologiese deugde bygevoeg, naamlik geloof, hoop en liefde. Saam met die kardinale deugde vorm dit die Sewe Deugde. Vir elke deug is daar ook ‘n ondeug. Die sewe ondeugde is hoogmoed, afguns, woede, luiheid, gierigheid, gulsigheid en onkuisheid. Dit word ook die Sewe Hoofsondes genoem. In die klassieke deugetiek is gemeen dat die besit van deugde tot die geluk sou lei, waar hulle gemeen het dat geluk die hoofdoel van die lewe is. Vir die kerk was deugde ten nouste verbonde aan goeie werke en sonde.

Die Protestants-Calvinistiese siening van deugde word ook die Pruisiese deugde genoem. Hierdie siening is sedert Frederik Wilhelm I van Pruise se bewind verkondig en bevorder. Hierdie deugde sluit in: opregtheid, beskeidenheid, eerlikheid, fluksheid, reglynigheid, geregtigheid, pligsgetrouheid, pligsbewussyn, ordelikheid, stiptelikheid, redelikheid, netheid, spaarsamigheid, onkreukbaarheid, betroubaarheid, dapperheid, selfdissipline, gehoorsaamheid en doelgerigtheid. Ook die Boerevolk het hierdie eienskappe as deugde beskou.

In Galasiërs 5:19-26 word die gevolge van die sondige natuur vergelyk met die gevolge van ‘n lewe wat deur die Heilige Gees beheers word: … maar julle ken die dade van die menslike natuur; dit is: seksuele oortredings, onreinheid, wellustigheid, aanbidding van afgode, towery, vyandskap, tweedrag, jaloesie, woede, hardkoppigheid, misleiding, valse leringe, afguns, moord, dronkenskap, orgies en soortgelyke dinge en dat die wat hierdie dinge doen, soos ek vroeër gesê het en nou weer sê, nie die Koninkryk van God sal erf nie. Die vrugte van die Gees is liefde, blydskap, vrede, geduld, sagte omgee, goedheid, vertroue, nederigheid en selfbeheersing. Teen sulke dinge is geen wet in plek nie, maar dié wat aan Die Gesalfde Een behoort, het die menslike natuur met al sy passies en begeertes gekruisig. Ons moet daarom in die Gees leef en aan die Gees oorgee en laat ons nie sonder lof en eer wees nie; mekaar slegmaak en jaloers wees op mekaar nie. (PWL). Alhoewel hierdie eienskappe soortgelyk is aan deugde en ondeugde, is daar een groot verskil. Deugde is van toepassing op almal, ook heidene, maar die vrugte van die Gees is slegs van toepassing op persone wat die Pad van Lewe volg.

Ons eerste waarneming is dat deugde en ondeugde van toepassing is op individue. ‘n Groep sal sulke deugde en ondeugde slegs kan vertoon indien die meeste lede van die groep dit vertoon. Byvoorbeeld: die Japannese is bekend vir netheid. Dit is slegs moontlik omdat die meeste Japannese netheid beoefen. Daar is seker lui Duitsers ook, maar as volk is hulle bekend vir hul hardwerkendheid. In die geval van die Boerevolk beteken dit dat wanneer die meerderheid lede van die volk ‘n bepaalde deug vertoon, daar gesê sal kan word dat dit ‘n deug van die volk is.

Hoe gebeur dit dat iemand deugde het? Jy word nie daarmee gebore nie, jy moet dit aanleer. Meestal begin die leerproses van kindsbeen af by jou ouers en die gemeenskap waarin jy groot word. Aanvanklik sal dit dalk moeilik gaan en sal jou boude dikwels brand. Later kom dit vanself, dit het deel geword van wie jy is. Die volwassenes sal doelbewus deugde moet bevorder en ondeugde moet afkeur.

Kan mens ondeugde afleer? Ek is seker daarvan, maar dit sal moeilik wees. Mens sal eers jouself moet ken, iets wat nie vanselfsprekend is nie. Meeste mense sal nie sukkel om hul sterkpunte te ken nie, maar dit is makliker om iemand anders se swakpunte raak te sien as jou eie. Om jou swakpunte te herken en erken kan net gebeur indien jy brutaal eerlik met jouself is. Gewoonlik moet daar eers ‘n krisis wees wat jou dwing om jouself te ondersoek.

Mens kan ook kies om deugde aan te leer en ondeugde af te leer. Sommige persone volg ‘n program van selfverbetering waarmee daar gepoog word om ‘n beter mens te word.

Het die Boerevolk nog dieselfde deugde as wat ons voorouers met die Groot Trek en Anglo-Boereoorlog gehad het? Of het ons dit op die platteland agtergelaat toe ons verstedelik het? Sedert 1902 het ons baie veranderinge beleef. Ons staan dikwels verslae as ons lelike goed in ons eie geledere oplet. Waar kom dit vandaan?

Om Boer en Boerevolk te wees is nie net iets uiterlik nie, dit is ook innerlik. Ons het nie net ‘n stoflike kultuur nie, ons het ook ‘n geestelike kultuur. Ons geestelike kultuur sluit deugde en ondeugde in. Ons behoort, soos van ouds, herkenbaar te wees aan ons deugde.

Save

Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedinyoutube
Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedin

Daar staan ‘n huis op die voorposte

Die Boerevolk het allerlei goed wat eie aan ons is en waarna ons met trots kan wys. Die vraag is of die Boerevolk ook ‘n eie huisbou-styl ontwikkel het as deel van ons kultuur. Het ons ‘n eie unieke boustyl wat nêrens anders voorkom nie? Die probleem is dat die Britte tydens die Anglo-Boereoorlog ‘n groot deel van ons erfenis afgebrand het. Gevolglik is daar min voorbeelde in die Vrystaat en Transvaal van ‘n eiesoortige huisbou-styl.

Hoe ‘n volk se bouwerk lyk, wys ook iets van die volk se karakter – wie hy is en waar hy vandaan kom. ‘n Volksboustyl het uit ‘n sekere volk ontwikkel om aan praktiese behoeftes, in ‘n bepaalde tydvak en omstandighede, te voldoen. Dit volg nie die style wat elders in gebruik is nie, dit volg ook nie die modes nie, en dit volg ook nie die nuutste boumetodes nie. Daar is ‘n verskil tussen welgestelde mense se argiteksontwerpte huise en huise wat self gebou word met materiaal wat plaaslik beskikbaar is.

Die eerste huise aan die Kaap was tydelike plankhuise. Later was daar Kaapse kothuise met een deel die kombuis en sitkamer en die ander deel die slaapvertrek. Dit was van klei of klip, het dik mure gehad met rietdakke. Hierdie styl was die voorloper vir die Kaaps-Hollandse styl. Die Kaaps-Hollandse styl het teen die einde van die Kompanjiestydperk ontwikkel. Welvarende mense aan die Wes-Kaap het argitekte gehuur en swierige wonings opgerig. Kenmerkend van hierdie styl is die Nederlandse gewel, groot vensters met klein ruite, bolig, staldeur, luike, houtwerk groen geverf, staandak en die huis naby aan die hoofweg.

Op die voorposte in die binneland is hierdie styl nie nagevolg nie. Die pioniers het, by aankoms op ‘n nuwe plek, net tydelike huisvesting opgerig – hulle het nie eiendomsreg op die grond gehad nie. Aanvanklik was die wa die woning. Dan is ‘n kookskerm gebou met pale in die grond en toegemaak met lang gras en velle. Binnekant die skerm is klei teen die pale gegooi en glad gepleister. Droë velle is gebruik vir die deur.

Wanneer hulle lank op een plek gebly het, het hulle hartbeeshuise gebou. (Die naam kom waarskynlik van harde+bies+huis). Die afmetings van die beplande huis is op die grond geteken, dan is vore al met die buitelyn gegrawe. Binne die vore is lang slap pale geplant. Die twee rye pale se bopunte is na mekaar toe gebuig en aan mekaar vasgemaak. Dit was die kantmure en dak. Tussen die pale is kleiner latte ingevleg om die mure te vorm. Dit is dan met klei bedek. Bolangs is harde biesies en gras gebruik as dekking. Sommige hartbeeshuise het regop mure gehad met ‘n aparte gras- of rietdak. Binne is dit dan verdeel in slaapkamers en voorhuis, met die kookskerm buite. ‘n Hartbeeshuis was vinnig om te bou maar nie baie sterk nie.

Wat maak mens as jy op ‘n plek is waar daar nie bome en biesies is nie? Dan bou jy ‘n kleihuis. Daar word ‘n voor gegrawe vir die fondament, dit word met klippe opgevul. Die mure word bo-op met klein klippe en klei gebou. ‘n Alternatiewe boumetode was om lae klei bo-op die fondament te bou. Die klei is gemaak van grond en beesmis en word getrap tot dit soos ‘n deeg is. Miershope is gebruik om ‘n klei te maak vir die vloer. Die vloer is dan met beesmis gesmeer. As daar nie gras vir ‘n grasdak was nie, is ‘n platdak opgesit. Die platdak het ‘n helling gehad sodat reënwater kan afloop. Die platdak is gemaak van pale wat teen mekaar gepak is en toegesmeer is met klei. Nog ‘n manier was om roustene te maak en daarmee te bou. Houtkissies word gemaak waarin gebreide klei gedruk is. Dit word dan gelos tot dit goed droog is en gebruik om mure te bou.

Sommige pioniers het dadelik ‘n permanente huis gebou. Die ander het eers vir ‘n ruk in ‘n tydelike huis gebly en dan later ‘n permanente huis gebou. Die boumateriaal het gewissel volgens wat in die omgewing beskikbaar was. Gewoonlik het die eienaar self die huis ontwerp en gebou.

Voordat ‘n plaashuis gebou kon word, moes daar besluit word waar op die plaas die werf gaan wees. Die werf bestaan nie net uit die huis nie, maar daar is ander geboue – soos waenhuis en skure – ook nodig. Die beskikbaarheid van water was die belangrikste oorweging van waar die werf uitgelê gaan word. Die helling van die grond was ook belangrik vir die afloop van reënwater. Dikwels is die geboue op die werf so geplaas dat dit vir verdediging gebruik kon word.

Die Diepkloof Plaasmuseum (Suikerbosrand Natuurreservaat, Heidelberg, Transvaal) is die oorspronklike werf en geboue wat ‘n Marais-gesin in die 1850’s opgerig het. Die plaas was een van die min wat nie tydens die Anglo-Boere Oorlog afgebrand is nie. Dit is gerestoureer tot so na moontlik aan die oorspronklike. Die geboue is die hoofhuis, ‘n tweede huis vir die oudste seun, ‘n skool en ‘n waenhuis met ‘n werkswinkel. Voor die geboue is ‘n stroompie met ‘n klein dammetjie. Daar is ‘n tuin, ‘n vrugteboord en krale – almal met klipmure rondom. Vir my onkundige oog lyk die boustyl soos die Karoo-boustyl.

Omtrent 1873/74 het Paul Kruger, die latere president van die ZAR, ‘n verdiepinghuis op sy plaas Boekenhoutfontein (naby Rustenburg) gebou. Eenvoudige boumetodes en materiaal uit die omgewing is gebruik. Die mure is dik en ru afgewerk, die vloere was perskepitte en in ‘n ander deel beesmis en bloed. Die huis het ‘n portaal, voorhuis, kombuis, drie slaapkamers, kelder en solder. Ander geboue was ‘n waenhuis, buitegeboue, varkhok en lemoenboord. Die huis word beskryf as Karoo-styl en is vandag ook ‘n museum.

Vir ‘n dorpshuis was leiwater belangrik. Daarvoor is kanale aangelê en was daar ‘n waterfiskaal aangestel om leibeurte te administreer.  ‘n Dorpshuis het gewoonlik aan die straat gegrens en die groot agterplaas was gebruik vir tuine. Die sakedeel was uitgelê op die droë erwe. Daar was plek gemaak vir ‘n kerk, winkel, poskantoor, polisie, landdros en skool. Daar was ook ‘n kerkplein waar waens parkeer kon word. Die markplein was vir produkverkope en die dorpsmeent was die openbare weiveld.

Die Karoo het nie deurgeloop onder die verskroeide aarde taktiek van die Britte nie. Daar staan nog baie ou huise wat deur pioniers gebou is. Hierdie huise is van natuurlike materiale soos roustene, klei en klippe gebou. Die vloere was ondermeer met perskepitte gemaak. Die vensters het skuiframe en hortjies. Die deure is “kruisdeure”. Die plafonne is hoog en die stoepdakke is geboë. Die huise is aangenaam om in te woon en is aantreklik vir die oog. Dit is dieselfde soort huise as wat op Diepkloof en Boekenhoutfontein gebou is. Blykbaar staan hierdie boustyl bekend as die Karoo-styl. In Oranië word nuwe huise en woonstelle in hierdie styl gebou met groen dakke en wit mure.

Die Kaaps-Hollandse styl is te danke aan Wes-Kaapse patrisiërs. Die Karoo-styl is ontwikkel deur die Oos-Kaapse pioniers en saam met die Groot Trek geneem. Die Karoo-styl is die volksboustyl van die Boerevolk.

Save

Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedinyoutube
Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedin

Die haatveldtog teen President Burgers

Vir baie mense sal dit vreemd klink as ons President Thomas Francois Burgers ‘n Boereheld en groot Boereleier noem. Hy was dit. Hoekom sal dit dan vreemd klink? Want hy word swart gesmeer deur sy eie mense. Nie net sy tydgenote nie, vandag nog steeds. Hy word vals beskuldig as ‘n liberalis, ‘n vrymesselaar, ‘n verraaier en ‘n swakkeling. In werklikheid was hy ‘n skrander en talentvolle man wat die fluit bespeel het, hy het met sy skryfwerk uitgemunt, hy was ‘n goeie spreker en het ‘n fyn humorsin gehad. En hy was sy tyd ver vooruit.

Thomas Francois Burgers was ‘n Boerseun, gebore 1834 in Graaff-Reinet. Hy het op Graaff-Reinet groot geword en skool gegaan. Na skool het hy in Nederland vir predikant studeer en verwerf daar sy doktorsgraad. Hy is in 1858 getroud met ‘n Skotse meisie en in dieselfde jaar word hy leraar van die NG Kerk Hanover. Burgers het hom teen die oppergesag van sy kerk se formuliere en geloofsleer verset en eerder verkondig wat in die Woord van God staan. In sy eie gemeente was hy besonder gewild en was gereken as ‘n goeie prediker.

Sy eerste probleme met die Kaapse NG Kerk het begin, voor hy nog ‘n gemeente gehad het, oor sy  “onaanvaarbareˮ fluitspelery. In 1861 is hy aangespreek omdat van sy gemeentelede, vervul met die Heilige Gees, al singend deur Graaff-Reinet se strate gery het. In 1862 is ‘n formele klag teen hom ingebring deur iemand wat hom nog nooit gesien of gehoor het nie. Hierdie klag is nie op die manier wat die kerkwet voorskryf, hanteer nie. Hierna volg ‘n lang reeks ongerymdhede in die hantering van die klag. Uiteindelik is Burgers in 1864 skuldig bevind omdat hy bepalings van die belydenisskrifte sou oortree het en is as predikant geskors.

Burgers het die saak na die hooggeregshof geneem. Die hooggeregshof bevind in 1865 dat die Sinode se vonnis van nul en gener waarde is en dat die kerk al die regskostes moes betaal. Die Sinode appelleer na die Privy Council in Londen. In 1867 gee die Privy Council uitspraak ten gunste van Burgers. Die Sinode wou hulle nie daarin berus nie en wou die Koningin van Engeland nader, maar regsadvies het bevind dat hulle geen gronde het nie. Met die Sinodesitting van 1870 was dit duidelik dat daar twee kampe in die kerk was. Na heftige argumente is met 52 teen 44 stemme besluit om Burgers weer tot die kerk toe te laat.

Die groot vyandskap teen Burgers het blykbaar van die teoloë van Stellenbosch gekom. Hy is beskuldig dat hy liberale teologie aanhang en dat hy met die rasionalisme besmet is. Daar is geen duidelike bewyse hiervoor gelewer nie. Daar was klaarblyklik ‘n persoonlike vendetta teen hom.

In hierdie tyd van vervolging begin hy skryf. Hy skryf sketse oor sy ondervindings en waarnemings. Die sketse getuig van sy besondere talent om te hekel sonder om simpatie met die gehekeldes te verloor. Hy skryf Nederlands maar die dialoog was in die spreektaal, Afrikaans. Sy sketse gee aan die leser ‘n kyk op die kultuur en gebruike in sy tyd. Vandag word sy skryfwerk beskou as ‘n hoogtepunt van sy tyd se prosa.

Thomas Francois Burgers was nie onbekend in die Transvaal nie. Die Transvalers het nie ooghare vir die Kaapse Kerk gehad nie. Die Kaapse Kerk het die Voortrekkers onder tug geplaas. Burgers het in 1871 die Transvaal besoek en by etlike gemeentes van die Hervormde Kerk eredienste gelei. Met sy Schetsen uit de Transvaal het Burgers goed gepraat van die Transvalers, hulle kerk en hulle toekomsmoontlikhede.

In 1871 was daar ‘n ernstige politieke krisis in die Zuid-Afrikaansche Republiek (ZAR). Dit het ontstaan as gevolg van die diamantvelde aan die Wesgrens. Daar was verskeie volksraadslede wat aangedring het dat President M.W. Pretorius ontslaan moes word. Pretorius het oneervolle ontslag vrygespring deur self te bedank. Die Volksraad het D.J. Erasmus as waarnemende staatspresident aangewys. ‘n Vereiste is gestel dat ‘n nuwe president bekwaam moes wees om die Britse Diplomasie die hoof te bied. Omdat dit twyfelagtig was dat daar binne die republiek ‘n geskikte persoon gevind sou word, is die grondwet gewysig om dit moontlik te maak dat nie-burgers as president verkies kan word. Moontlike kandidate was Theophilus Shepstone van Natal, hoofregter Harding van Natal, die Vrystaatse president Jan Brand en dr. T.F Burgers van Hanover. Uiteindelik was die keuse tussen Burgers en William Robinson met Burgers wat, in 1872, met ‘n oorweldigende meerderheid verkies is as die nuwe president.

Daar was etlike ernstige sake wat die dringende aandag van die nuwe president vereis het. Daar was die krisis op die Wesgrens. Die land se finansies was in ‘n haglike toestand en daar was min ekonomiese vooruitsigte. Die onderwys was in ‘n treurige toestand. Swartes binne die land was gereeld opstandig. Dan was daar die Britse koloniale ambisies om te hanteer.

Burgers se oplossing vir die diamantveld krisis was om direk met die Tswana stamleiers te onderhandel. So het hy die Keate-uitspraak ongedaan gemaak. Die vorige president, M.W. Pretorius, en sy tesourier-generaal het glad nie geweet wat met die land se finansies aangaan nie. Daar was geen rekordhouding nie. Burgers het ‘n lening by die Cape Commercial Bank gemaak om die waardelose note en skuldbriewe te vervang. Die ontdekking van goud by Lydenburg het gehelp om die land se ekonomie te verbeter. Die eerste Burgersponde is in 1874 geslaan. Die grootste enkele uitgawe van die ZAR was die betaling van kommandolede. Burgers was verplig om dit te staak. Hieroor was daar groot ongelukkigheid. Om die onderwys te standardiseer en uit te bou het Burgers die kerkskole vervang met Staatskole. Daarmee het hy die vyandskap van sommige predikante op die hals gehaal. Die probleme wat die ZAR met swartes gehad het, het die voortbestaan van die staat bedreig. Daar was groot druk uit die buiteland deur antislawerny groepe. Die Paswet, wat voor Burgers se termyn opgestel is, het nie gewerk nie. Hy het gemeen die Britte kan dit teen die ZAR gebruik in die diamantveld krisis.

Burgers het die eerste museum, biblioteek, botaniese tuin en gimnasium in die ZAR gevestig. Burgers het besef dat ‘n Boerekoerant nodig is en het met Jan Celliers ooreengekom om De Volkstem in Pretoria uit te gee. President Burgers en die volksraad was ten gunste van ‘n verandering van die landsvlag en landswapen, maar die burgers nie.

President Burgers wou toegang tot ‘n nie-Britse hawe hê en het Europa besoek om geld te leen vir die bou van ‘n spoorlyn na Delagoabaai. Die Britte het alles in hul vermoë gedoen om Burgers in Europa te diskrediteer. Die spanning hieroor het sy gesondheid geknou. In 1876 het die firma Insinger ingewillig om die geld aan die ZAR te leen en is die Lebombo Spoorwegmaatskappy gestig.

Britse wapensmokkelaars het 400,000 gewere aan swart stamme verkoop. Delwers in die Lydenburg omgewing het in konflik met die swart hoofman Sekhukhune gekom. Die Britse regering het na geleenthede gesoek om die ZAR te annekseer. Toe die Sekhukhune-oorlog uitbreek, was Burgers in Europa. Die waarnemende president wou nie die verantwoordelikheid op hom neem nie. Toe Burgers terug is, gee die volksraad hom opdrag om die oorlog te beëindig. Die kommandos het steeds vir Burgers verkwalik dat hy hulle vergoeding weggeneem het en het geweier om te help. Die oorlog kon ook die planne vir ‘n spoorlyn verongeluk. Uit desperaatheid het Burgers verbande op sy plase in die Richmond omgewing gaan uitneem om huursoldate te kry om die oorlog te beëindig. Burgers het persoonlik die leiding geneem en Sekhukhune tot oorgawe gedwing.

Burgers het by verskeie geleenthede die volksraad gewaarsku oor Brittanje se anneksasieplanne. Hulle het hom nie ernstig opgeneem nie en dit as bangmaakstories afgemaak. In 1877 daag Shepstone met 25 polisiemanne en 8 amptenare in Pretoria op, kwansuis om griewe te bespreek. Ten spyte van Burgers se protes, word die Transvaal as Britse gebied geannekseer. Vir Burgers was dit ‘n persoonlike ramp, hy was verarm omdat hy sy persoonlike bates moes verpand ten einde sy land te help. Die Britte het onderneem om aan hom ‘n jaarlikse pensioen van £500 te betaal mits hy wegbly uit die Transvaal. Dit is laat betaal en ook net vir ‘n kort tydjie. Hy kon nie werk kry nie en hy en sy gesin swerf rond in uiterste armoede. Verder is hy ernstig siek met inwendige bloeding en in een oog bykans blind. Hy probeer om op gehuurde grond te boer maar is nie suksesvol nie. Hy sterf in 1881 op 47-jarige ouderdom. Sy weduwee, Mary Burgers, is verarmd en verneder deur haar man se volk. Sy gaan egter voort om haar kinders op te voed om trou te wees aan sy volk. Tydens die Anglo-Boere Oorlog sluit haar seuns as vrywilligers aan by die Boerekommandos en haar dogters dien as verpleegsters by Boere-ambulanse.

Burgers se vyande het, na anneksasie, tot hulle eie voordeel by die Britte ingeskakel. In later jare verstaan Paul Kruger vir Burgers. Hy volg in ‘n groot mate dieselfde beleid as Burgers. In 1895 laat hy Burgers se stoflike oorskot met eerbewys in Pretoria herbegrawe. Hy het nie toegelaat dat daar in sy teenwoordigheid afbrekende aanmerkings oor Burgers gemaak word nie. Kruger sou van Burgers gesê het:  “Hij had zijn Land en Volk erg lief, maar was zijn tyd ver vooruit.”

Save

Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedinyoutube
Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedin

Die Boerevolk van Suidwes

Een van my oumagrootjies was ‘n Dorslandtrekker. Ek het lank gesoek na inligting oor haar, en ek meen ek het haar opgespoor onder die oorlewendes van die rampspoedige tweede Dorslandtrek. Dit was die trek wat bestempel is as “the most painful chapter in the whole history of the Afrikaner race“.

Reeds in 1738 het die eerste blanke pioniers hulle oorkant die Oranje, in die latere Suidwes-Afrika, gevestig. In 1786 het sewe gesinne hulle naby Keetmanshoop gevestig. Ander klein groepe het voor 1870 hulle ook daar gevestig. Die Dorslandtrekkers het eers na Angola getrek, maar later verhuis na Suidwes-Afrika.

Wanneer daar van die Dorslandtrek gepraat word, word daar verwys na ‘n reeks trekke uit die Transvaal, deur die Kalahari, tot in Angola. Hierdie trekke het tussen 1874 en 1927 plaasgevind. Die “dorsland” is die sentrale deel van die Kalahari.

Een van die redes vir die trekke was godsdienstig van aard. President T.F. Burgers was ‘n Vrymesselaar en sy regering was gesien as ongodsdienstig en liberaal. Die predikante van veral die Gereformeerde Kerk se leierskap was gebrekkig en bedenklik. ‘n Gedeelte van die trekkers was “Jerusalemgangers” wat geglo het hulle moet aanhou trek totdat hulle Jerusalem bereik het. Profete, visioene en drome het ‘n belangrike rol gespeel in besluitneming. Nog ‘n rede was dat daar teen 1890 nie meer grond beskikbaar was in Transvaal nie. Daar word gesê die meerderheid Dorslandtrekkers was welaf en leiers in die gemeenskap, maar was ook bywoners as gevolg van die min grond.

Die eerste drie trekke was tussen 1874 en 1877 toe omtrent 700 mense plus hulle arbeiders die Transvaal verlaat het. In 1881 het hulle in Angola aangekom en hulle daar gevestig. Die eerste trek van 60 mense het groot veeverliese gelei. Die tweede trek was omtrent 600 mense. As gevolg van swak beplanning en twiste tussen leiers het alles verkeerd geloop en het hulle ongekende lyding beleef. Dors, malaria en tsetsevlieë het hulle geteister. Een van die probleme was dat hulle nie in klein groepe getrek het nie, en dus nie die waterputte toegelaat het om weer nuwe water te kry nie. Los beeste het weggehol en wanneer die mense by die putte kom, moes hulle eers dooie beeste uithaal voor hulle kon water kry. Party mense het skape keelafgesny om bloed vir hulle kinders te gee om hulle dors mee te les. Panne is deur die beeste tot modder getrap en die mense moes probeer om vog uit die modder te suig vir die dors. Sterftes was nie direk van dors nie maar hoofsaaklik weens malaria. Die derde trek het uit 40 mense bestaan. In 1878 het die drie groepe verenig. Na hulle ‘n ruk lank by Etoshapan en Kaokoland oorgestaan het, het hulle na Angola getrek. Slegs 370 persone het hul bestemming bereik. Omtrent 230 het gesterf en die res het teruggekeer Transvaal toe.

In 1884 het sommige Dorslandtrekkers besluit om Angola te verlaat. Dit was of terug Transvaal toe, of vestiging in Suidwes-Afrika. In 1885 het hulle grond in Grootfontein bekom. Hier het hulle die Republiek van Upingtonia gestig. Die mense het aanvanklik bymekaar gebly en hutte rondom die fonteine by Grootfontein bewoon. Later het hulle hartbeeshuisies gebou. In laagliggende gebiede het hulle koring, mielies en tabak verbou. Na ‘n aantal moorde deur Herero’s en voortdurende aanvalle deur Boesmans (San), is Upingtonia se naam verander na Lydensrust. Malaria was steeds ‘n probleem. Hoewel hulle in 1886 onder Duitse beskerming gekom het, het dit niks beteken nie omdat daar nog nie beskermingstroepe was nie. Teen 1887 het etlike mense Grootfontein verlaat. Sommiges het hulle op Omaruru gevestig as transportryers.

Die wat in Angola gebly het, het hulle op die waterryke hoogland by Humpata gevestig. In 1883 was daar 325 blankes en 43 swart arbeiders. Mettertyd het party hulle op ander plekke gaan vestig en klein Boeregemeenskappe gevorm. Hulle het ‘n bestaan uit landbou, transportry en jag gemaak.

Die vierde trek was ‘n klompie kleiner trekke wat verenig het en in 1892 in Humpata aangekom het. Die vyfde trek het in 1893 in Humpata aangekom.

Hoewel Upingtonia nie meer bestaan het nie, het Grootfontein die basis gevorm vir die vestiging van nog Boere. Die gebied het in 1892 behoort aan die Suidwes-Afrika Maatskappy. Die maatskappy was die Boere goedgesind en wou hulle graag daar hou. Die Boere was toegelaat om grond te koop en te betaal met kontant of plaasprodukte. Die Boere moes hulle verbind tot permanente vestiging, militêre diens en hulle moes Duitse burgers word. Nadat die moerasse gedreineer is, het Grootfontein meer geskik geword vir bewoning. In 1899 het Grootfontein ‘n eie distrik geword.

Die sesde trek het in 1893 begin. Een groep was onder die leierskap van die bekende kommandant J.M. Lombard. 100 gesinne het getrek, 70 na Angola en die res na Suidwes-Afrika. Die wat na Angola is, het in die sentrale dele gaan woon. Hulle het min kontak met die Boere in Humpata gehad. Die sewende trek was in 1905 en het uit 31 volwassenes en 27 kinders bestaan. Van 1880 tot 1927 was daar kleiner trekke en individue wat hulle by die Boere in Angola aangesluit het.

Na die Anglo-Boereoorlog het ‘n aantal individue na Angola verhuis. Hulle was meestal enkellopende mans wat alles in die oorlog verloor het. Van die Boere het na die oorlog nie kans gesien om Britse onderdane te wees nie. Hulle het hul in Suidwes-Afrika, wat toe ‘n Duitse kolonie was, hervestig. Een van hulle was genl. Andries de Wet. Hy het hom beywer vir ‘n georganiseerde vestiging van Boere in Duits-Suidwes-Afrika. Met die Eerste Wêreldoorlog het hy die Vrykorps gestig om Duits-Suidwes-Afrika teen die Britsgesinde  Suid-Afrika te beskerm. Die Vrykorps het dan ook met die leiers van die Rebellie saamgewerk. In later jare het hy hom beywer vir die repatriasie van die Boere in Angola na Suidwes-Afrika.

In 1928 het die Boerebevolking besluit om Angola te verlaat. In 1929 is die oorgrote meerderheid na Suidwes-Afrika gerepatrieer. Hulle word gevestig op plase in die omgewing van Gobabis, Aranos, Grootfontein en Otjiwarongo. Hulle was geprys vir hulle christelike lewenswaardes en die suiwer gebruik van hulle taal. Die omtrent 400 mense wat agtergebly het, is in 1958 na Suid-Afrika en Suidwes-Afrika gerepatrieer.

Die leiers van Suid-Afrika het die Boerevolk van Suidwes-Afrika in die steek gelaat en in 1990 word Suidwes-Afrika die onafhanklike staat Namibië. Afrikaanse kultuurorganisasies het oornag uit Suidwes-Afrika onttrek. Daar was nie meer Afrikaanse skole nie. Die getalle van die Boerevolk het erg gekrimp. Erfenisterreine het verlate geword.

Die oorblywende Boere in Namibië het daarop hul eie kultuurorganisasies gestig, hul eie erfenisplekke gebou en hul eie helde ontwikkel. Hulle het ook hul eie simbole. Hulle is nie meer die “vyfde provinsie” van Suid-Afrika nie, hulle staan op hul eie voete.

Dit is merkwaardig dat die Boerevolk, ten spyte van al die trekkery en die ver uitmekaar woon, bitter min van mekaar verskil. Uiterlik is daar verskille, maar innerlik is ons een volk. Indien dit sou gebeur dat die Boerevolk verenig word, sal ons oor heelwat sake moet herbesin. Byvoorbeeld, nie almal sal die ou ZAR-vierkleur as hulle vlag erken nie. Nie almal sal “Die Stem van Suid-Afrika” wil sing nie.

Save

Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedinyoutube
Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedin

Is jy ‘n Boer of is jy ‘n Suid-Afrikaner?

Voor 1910 het Suid-Afrika nie bestaan nie. Daar was nie so ‘n land nie. Die woord Suid-Afrika was gebruik om ‘n geografiese gebied aan te dui, soos byvoorbeeld Noord-Afrika of Oos-Europa. Die benaming Zuid-Afrikaansche Republiek was wel gebruik vir die Transvaal gebied, maar nie vir enige ander gebied nie.

Met die totstandkoming van die Unie van Suid-Afrika in 1910, het Britse Imperialiste ‘n lank gekoesterde ideaal bereik . Die manier hoe die storie vertel word, bring mens onder die indruk dat dit slegs oor die vereniging van die blankes gegaan het. Blykbaar het sir George Grey al in die 1850’s gedink om die verskillende lande in suidelike Afrika te verenig. Op daardie stadium was die Colonial Office nie oortuig dat dit uitvoerbaar was nie. In 1867 het Kanada as ‘n federasie van 3 Britse kolonies ontstaan. Die sukses hiermee is opgevolg met ‘n plan van aksie vir suidelike Afrika. Die probleem was dat die Britte net beheer oor ‘n kleinerige gebied gehad het. Die Boere van die republieke het hulle eie lande gehad en het nie belang gestel om hulle onafhanklikheid prys te gee nie. Daar was ook groot gebiede waar Swartmense oor hulleself regeer het. ‘n Plan moes met die wederstrewiges gemaak word.

Sir Bartle Frere was aangestel as Britse Hoë Kommissaris in suidelike Afrika om die Policy of Confederation te implementeer. Volgens hierdie beleid moes hy die verskillende Britse kolonies, die onafhanklike Boererepublieke en onafhanklike swart volke onder gesamentlike Britse beheer bring.

Die gebied wat deur die Britte Kaffraria (die lande van die Xhosas) genoem was, is stuk-stuk deur Brittanje geannekseer en by die Kaapkolonie ingelyf. Volgende aan die beurt was Transvaal. Sir Theophilus Shepstone het die Transvaalse republiek doodluiters namens Brittanje geannekseer. Hierna vestig Frere sy aandag op die Zoeloe koninkryk. Zoeloeland word ingeval, maar die Britte verloor. Die Boere van Transvaal veg terug en die Eerste Vryheidsoorlog volg. Die Britte verloor. In 1895 is daar die Leander Starr Jameson inval van Transvaal, maar dit misluk. Zoeloeland word in 1897 deur die Natalkolonie geannekseer. Hierna volg die Anglo-Boere Oorlog en die twee Boererepublieke kom onder Britse beheer. Nou was die pad oop vir die stigting van Suid-Afrika.

Daar was nou vier selfregerende Britse kolonies: Kaap, Natal, Transvaal en Vrystaat. ‘n Konferensie is belê om die vereniging van die vier selfregerende kolonies te bespreek. Natal wou ‘n federasie hê, maar die res het ‘n unitêre staat verkies. Die kompromie was ‘n unitêre staat met provinsies wat uitgebreide magte sou hê. Die geskil oor ‘n hoofstad is opgelos deur vier hoofstede te hê. Die Kaap se stemreg is verskans. Engels en Hollands het die twee amptelike tale geword. ‘n Wetsontwerp is opgestel en in Mei 1909 goedgekeur en na die Britse Regering gestuur. Die House of Commons en die House of Lords het dit onveranderd goedgekeur en koning Edward VII het dit onderteken. Die Vrede van Vereeniging was op 31 Mei 1902, die Unie van Suid-Afrika het op 31 Mei 1910 tot stand gekom. Hoekom dink ons 31 Mei is ‘n goeie datum?

Daar was nou ‘n nuwe land op die wêreldkaart, Suid-Afrika. Al die inwoners, (wit, swart of wat ook al) was Suid-Afrikaners. Nou kon begin word met die Nasiebou. Nasiebou is ‘n politieke proses wat deur propaganda die publiek wil oortuig dat iets wat nie bestaan nie wel bestaan. Nie-blankes het vir alle praktiese doeleindes geen seggenskap gehad nie. Die African National Congress is in 1913 gestig. Die Boere was onder dwang Suid-Afrikaners en die Rebellie breek in 1914 uit. Uiteindelik het Nasiebou meer gerig gewees op versoening tussen Boer en Brit en om ‘n blanke nasie tot stand te bring wat Brits sou wees. As teenvoeter is die benaming Afrikaner gebruik om al die blanke Afrikaanssprekendes saam te snoer.

Oral ter wêreld het die groot moondhede oplossings, wat etnisiteit geïgnoreer het, op verowerde gebiede afgedwing . Hulle oplossings was in hulle eie belang. Jare later, na veel lyding, dan ontplof daardie oplossing. Dink byvoorbeeld aan die Balkan, aan Sirië en Irak. Suid-Afrika sal heel moontlik dieselfde weg volg.

Intussen sing ons Ons vir jou, Suid-Afrika.

Alle Boere woon nie noodwendig in Suid-Afrika nie. Daar is ook Boere in ander lande. Etnisiteit word nie beperk deur politieke grense nie.

Save

Save

Save

Save

Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedinyoutube
Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedin

Die aanslag van die Industriële Revolusie op die Boerevolk

Hoe lank bestaan die mens? Party sê 6 000 jaar, ander sê ‘n paar miljoen jaar. Hoe lank gelede het die Industriële Revolusie plaasgevind? Omtrent 200 jaar gelede. Die Industriële Revolusie was die begin van die moderne era. Indien die mens 6 000 jaar bestaan, is die moderne era omtrent 3% van die mens se geskiedenis. ‘n Ander manier van kyk is as ons dit omsit na die lewe van een of ander indiwidu. As hy 60 jaar oud is, is die moderne tyd slegs 2 jaar van sy lewe. Bestaan die mens vir een miljoen jaar, dan is die moderne tyd 0.02% van die menslike geskiedenis.

Vir die grootste deel van sy geskiedenis was die hoogste snelheid waarteen ‘n mens kon beweeg, op die rug van ‘n perd. Byna oornag het dit verander. Skielik kon hy op ‘n trein teen hoë snelheid beweeg. Destyds was daar bekommernis dat die mens se gestel dit nie sou kon hanteer nie. Die Industriële Revolusie het ook die lewenswyse van die mens ingrypend verander. Die moderne tyd is ‘n baie klein deeltjie van die menslike geskiedenis, en so gesien is dit ‘n abnormale tyd. Vir ‘n baie lang tyd het die mens reggekom sonder die moderne tyd se vervoer, se medies, se masjiene en se kommunikasie.

Iewers tussen die Groot Trek en die Anglo-Boere Oorlog het ons volk die moderne era ingegaan. Die Voortrekkers was pioniers en het kakebeenwaens en voorlaaiers gehad. Toe die Anglo-Boereoorlog uitbreek, was daar bokwaens en mausers. Maar dit is nie al nie, daar was baie ander veranderings ook. Dink maar aan kameras, telegrawe en doringdraad.

In die tyd toe die kompanjie in die Kaap aan bewind was, het hulle ‘n monopolie op koop en verkoop gehad. Die dorpe het nie winkels gehad nie, mense moes Kaapstad toe gaan om sake te doen. Dit het gelei tot die ontstaan van die smous. Die smous het ‘n voorraad winkelware by die kompanjie gekoop, dit op ‘n wa gelaai en dan van plaas tot plaas getrek. Sy winkelware het hy geruil vir lewendehawe wat hy dan weer aan die kompanjie verkoop het. Die Britte het nie die Kaap as ‘n verversingstasie bedryf nie en het toegelaat dat daar winkels en vakmanne op dorpe kon wees. Die Boere wat ver van ‘n dorp was het net met nagmaal dorp toe gegaan. Verder het hulle steeds met smouse sake gedoen.

In die vroeë jare was die verbouing van koring en vrugte sonder landboumasjiene gedoen. Handearbeid en osse is gebruik. Die ossewa was die belangrikste vervoermiddel. Omdat osse so belangrik was, was die ontwikkeling van ‘n inheemse beesras, die Afrikaner, die eerste stap na modernisering. Die oorskakeling na Merino skape was nog ‘n belangrike ontwikkeling vir die veetelers. In Brittanje was daar ‘n groot aanvrag na wol en huide en velle.

Daar was van Van Riebeeck af tot in 1840 (amper 200 jaar) geen paaie nie. In die Kaapkolonie het Andrew Geddes Bain die padbouer geword. Sy paaie het dit moontlik gemaak dat poskoetse ingestel kon word. Voor 1870 was daar nog nie enige spoorlyne om van te praat nie. Seereise van en na Europa het eers verbeter toe stoomskepe ingestel is. Dit het nie net die posdiens verbeter nie, dit het ook gehelp met invoere en uitvoere. Die groter skeepsverkeer het weer veroorsaak dat hawens opgegradeer moes word. Kommunikasie is verbeter met poskoetse wat hardlopers vervang het. Die instelling van die telegraaf was nie net plaaslik van hulp nie, dit het ook verbindinge met Europa en die Ooste moontlik gemaak.

Meeste fabrieksgoedere moes ingevoer word aangesien daar nie plaaslike fabrieke was nie. Die enigste plaaslike vervaardigers was wamakers, meulenaars, stokerye en brouerye. Min lede van die Boerevolk was hierby betrokke. Om ontwikkeling moontlik te maak, is ‘n bankstelsel deur die Britte ontwikkel. Daarmee saam is die Britse geldstelsel ingestel. Dit het handeldryf bevorder en gehelp om kapitaal te skep. Met kapitaal beskikbaar, kon nuwe ontwikkelings gefinansier word.

Hoewel die Groot Trek in 1835 begin het, het die Vrystaat eers in 1854 tot stand gekom en die ZAR eers in 1856. Oor die algemeen het die ontwikkelings in die Kaapkolonie ook deurgewerk na die republieke. Die belangrikste probleem met republiekwording was dat die staat ‘n inkomste moes hê. Die regering kon net soveel doen en niks meer nie. Die Vrystaat het ‘n belasting ingestel op plaasgrond en op die oordrag van grond. Die burgers was redelik getrou in die betaal daarvan. In die ZAR was die burgers nie ten gunste van belastings nie en staatsinkomste het bly krimp.

Tot 1870 toe, was boerdery die belangrikste bedryf in die Kaapkolonie, Natalkolonie, Republiek van die Vrystaat en die Zuid-Afrikaansce Republiek. Die meeste blankes het op die platteland gewoon. Hoewel die Industriële Revolusie toe al in volle swang was, het dit min invloed op die lewenswyse van ons pionier-voorouers gehad.

Toe word minerale rykdomme onder die grond ontdek. Eers koper, toe diamante, toe goud en toe steenkool. Hierdie ontdekkings het groot en belangrike veranderings gebring. Die ontwikkeling van die mynbou het gelei tot omwentelings in vervoer, handel en bankwese. Masjinerie moes ingevoer word en vakmanne moes aangestel word om dit te onderhou. Maatskaplike toestande het ingrypend verander. Die myne het duisende mense uit die buiteland gelok. So ontstaan daar toe ‘n “uitlander” probleem. Die myne word maatskappye en “kapitaliste” verkry groot mag en invloed. Die myne kort arbeiders en duisende werkers word in swart stamgebiede gewerf en kort voor lank is daar baie swartmense waar daar voorheen hoofsaaklik witmense was. Verstedeliking vind plaas en plaasjapies word stadsjapies.

In die bestaan van die mens, is die moderne era ‘n kort tydjie. In die bestaan van die Boerevolk is die moderne era ‘n groot faktor. Sedert 1857, toe die eerste Vryburgers toegelaat is, tot nou is 360 jaar. Van die ontdekking van diamante af tot nou is 147 jaar, of 40% van ons bestaansgeskiedenis. Die veranderinge as gevolg van die Industriële Revolusie was traumaties vir ons volk. Alles het vir ons verkeerd geloop. Die Anglo-Boere Oorlog het gevolg, armoede en ellende het gebeur, groot ontwrigting het plaasgevind, daar was morele verval.

Die vraag is nou: het die aard en karakter van die Boerevolk verander sedert die ontdekking van minerale? Indien die antwoord “ja” is, is die tweede vraag: in watter opsigte het ons verander? Vanselfsprekend is daar uiterlike veranderings. Maar het ons innerlik verander? Is ons wesentlik nog dieselfde mense as ons voorouers? Kan ons, sonder om skaam te kry, ons voorouers in die oë kyk en met trots sê ons is hulle nageslag? Hulle het bitter swaar gekry en baie gely sodat ons vandag hier kan wees.

Die wêreld wat die Industriële Revolusie tot stand gebring het, is kosmopolities. Dit is ‘n wêreld waar volke en etnisiteit nie meer tel nie. Sekerlik sal daar etniese volke wees wat, ten spyte van die aanslag teen hulle, sal bly voortbestaan. Sal die Boerevolk een van daardie volke wees?

Save

Save

Save

Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedinyoutube
Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedin