Die Boerevolk se Oos-Afrika eksperiment

Foto: Eldoret dorp in Kenia. Verkry by: www.businessdailyafrica.com

Kort na die Anglo-Boereoorlog het ‘n aantal gesinne, almal burgers van die Boererepublieke, na Oos-Afrika geëmigreer. Hulle het na twee Europese kolonies, Brits-Oos-Afrika (Kenia) en Duits-Oos-Afrika (Tanganjika – tans Tanzanië) verhuis. Hier het hulle gebly tot die kolonies in die 1960’s onafhanklik geword het – ‘n tydperk van omtrent 60 jaar.

Baie Boere het na die Anglo-Boereoorlog geweier om ‘n eed van getrouheid aan Brittanje af te lê. Van hulle het verkies om hulle in Duits-Oos-Afrika te gaan vestig. Die eerste Boerefamilies het, van die hawe af, met ossewaens getrek en is deur die Duitsers gevestig by Berg Meru, tussen Oldonyo Sambu (Kampfontein) en Engare Nanyuki in die Arusha gebied. Elke familie het plase van 1,000 hektaar ontvang. Die beroemde Boereheld, genl. Wynand Charl Malan, was deel hiervan en het sy lewe lank hier bly woon. Sommiges het in 1907 uit Tanganjika na Kenia getrek. In die dokumentêre rolprent Africa Addio is daar ‘n gedeelte wat wys hoe die Boere in die 1960’s Oos-Afrika met ossewaens verlaat het. Dit was ‘n simboliese daad: hulle het met ossewaens gekom en hulle het met ossewaens gegaan.

Die Boere wat hulle by Meru gevestig het, het ver uitmekaar gewoon en min kontak met mekaar gehad. Aanvanklik het hulle nie belang gestel in die vestiging van ‘n kerkgenootskap nie. ‘n Ouderling het gedoop en in die huwelik bevestig. Ds. AP Burger van die NG Kerk het in 1905 na Oos-Afrika gegaan en die NG Gemeente Meru in Duits Oos-Afrika gestig. In 1910 is daar ‘n Hervormde Kerk op Meru gestig. Daar word nie melding gemaak van ‘n eie skool nie. Die naaste Afrikaanse skool was in Kenia. Die skrywer Sangiro (AA Pienaar) het hier grootgeword.

Die Uasin Gishu hoogland in Kenia was onbewoond en niemand het daarop aanspraak gemaak nie. Die hoogland het ‘n matige klimaat gehad. Die Britse Koloniale regering het die gebied beskikbaar gestel aan blankes, Boere en Britte. Om by die Uasin Gishu uit te kom was nie maklik nie. Daar was nie paaie nie en in die nat seisoen het waens en osse in diep modder vasgeval, in die droë seisoen het geen wind gewaai nie en dan was die stof verstikkend. Die Britte het plase daar aan die Boere toegeken en elke plaas het ‘n nommer gekry. Die Boere het nie kennis van landbou in hierdie omgewing gehad nie en moes dit op die harde manier leer. Aanvanklik het hulle in bamboeshuise gewoon maar kon later kliphuise bou. Om die pot aan die kook te hou het hulle ook gejag, transport gery en ruilhandel beoefen.

Plaas 64 op Uasin Gishu was gereserveer vir ‘n dorp. Hier is Eldoret, ‘n tipiese Boeredorp, gevestig. Eldoret was Wes van die Skeurvallei. Aan die Oostekant van die Skeurvallei, in die omgewing van Thomson’s Falls, het nog ‘n Boeregemeenskap ontstaan. Eldoret was die hoofsentrum van die Boerevolk in Kenia. In 1908 is die NG Gemeente Vergenoeg gestig op Nakuru, halfpad tussen Eldoret en Thomson’s Falls. In 1909 is ‘n tweede gemeente naby Eldoret gestig. In 1945 is die NG Kerk se Loubser Gemeente by Thomson’s Falls gestig. Die Gereformeerde Kerke het twee gemeentes gestig, een by Eldoret en ‘n tweede by Thomson’s Falls. Die Hervormde Kerk het net een gemeente in Kenia gehad, die Gemeente Rensburgsrust. Daar was ook Afrikaanse skole opgerig, een in Eldoret (Highland) en een in Thomson’s Falls (die Van Riebeeck skool). Die mense het honderde kilometers gereis om Geloftefeeste by te woon.

Na die Tweede Wêreldoorlog het die Boerevolk in Oos-Afrika sy toppunt bereik. Die Boerebevolking was toe omtrent 3,000 sterk en het presteer met graanverbouing. In 1952 het die Mau-Mau aanslag teen die blankes, Boere en Britte, in Kenia begin. In 1961 het Tanganjika onafhanklik geword en in 1963 het Kenia onafhanklikheid verkry. Hierna het die meerderheid Boere Oos-Afrika verlaat en na Suid-Afrika geëmigreer.

In die 60 jaar in Oos-Afrika is die wildernis getem, landbou is op ‘n gesonde voet geplaas, huise is gebou, dorpe is aangelê, kerke en skole is opgerig. Die Boerevolk het hul eie kultuur behou, bande met die res van die volk behou, aangehou om Afrikaans te praat. Hulle het dit nie eers oorweeg om hulle eiegoed prys te gee en te verengels nie. Ten spyte daarvan was alles uiteindelik tevergeefs. Hulle het met min gegaan en met min teruggekom.

Die Trekboere van die Noord-Kaap het net getrek om weiding vir hulle vee te soek. Die Voortrekkers het getrek om ‘n eie land te kry waarin hulle hul kultuur kon uitleef en ‘n eie regering kon instel. Die Dorslandtrekkers het weens godsdienstige, politieke en ekonomiese redes getrek. Die trekkers na Oos-Afrika het nie vir enige van hierdie redes getrek nie. Hulle het willens en wetens getrek na lande wat reeds hul eie regerings gehad het. Hulle was nie ontevrede met hulle kerke en politieke partye nie. Hulle is nie soontoe om aardse besittings te verkry nie. Hulle het ook nie getrek net om te trek nie. Wat was hulle motivering?

Miskien was dit die versugting na die pionierslewe. Lewe in die wildernis, ver van die moderne lewe af, ongekompliseerd, terug na dit wat werklik saak maak. Die eerste geslag in Oos-Afrika het oorleef met jag en transport ry. Hulle het nie veel belang gestel in landbou nie. Dit was die tweede geslag wat op ‘n ander manier ‘n bestaan moes maak. Hulle moes wortel skiet en landbou beoefen. Hulle het naam gemaak as suksesvolle mielie- en koringboere.

Die Boerevolk is fisies verknog aan Afrika, ons voel tuis in Afrika, ons voel vreemd in Europa. Die landskap is oop en wyd, die klimaat is aangenaam. Afrika toets die Boer se karakter. Gevare moet trotseer word, daar is hindernisse en teenspoed wat uithouvermoë vereis. Vindingrykheid is nodig om hindernisse te oorkom. Aanpasbaarheid is nodig vir terugslae en teleurstellings. Die Boerevolk is bouers, nie afbrekers nie. Ons wil tem en mak maak. Ons floreer op Afrika se uitdagings.

Die Boerevolk is ook geestelik verknog aan Afrika. Dit is waar ons ons eie unieke aard verkry het. Ons klou hardkoppig vas aan ons eie goed. Ons godsdiens, ons taal, ons kultuur. Selfs die voortreflike Britse beskawing en kultuur kon ons nie oortuig om ons eie prys te gee nie. Selfs ver weg in Oos-Afrika, het die Boerevolk sy eie behou en geweier om tot niet te gaan. Hulle het gestaan waar hulle staan en niks kon hulle beweeg nie.

Die eksperiment in Oos-Afrika het uiteindelik nie geslaag nie. Die enigste tuisgebied wat sover vir die Boerevolk gevind kon word, is in Suidelike Afrika: Suid-Afrika en Namibië. Ook nie die hele Suid-Afrika en Namibië nie, net ‘n gedeelte. ‘n Gedeelte waar, volgens die Gelofte, ons ‘n Huis tot zyns Grote Naams gedagtenis te stichten alwaar het Hem zal behagen. Ons moet, voor ons weer iewers heen trek, uitvind “waar dit Hom behaag”.

Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedinyoutube
Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedin

Die Boerevolk van Rhodesië

Ek was nog nooit in Zimbabwe nie, maar ek was al in Rhodesië. Dit wil sê Suid-Rhodesië. Eens op ‘n tyd was daar ‘n deel van die Boerevolk wat in Suid-Rhodesië gewoon het. Hulle het Afrikaans gepraat, was lidmate van die drie Susterkerke, het hul eie kultuurverenigings gehad en het selfs hulle eie Afrikaanse koerante gehad. Dit was, maar is nie meer nie.

Lede van die Boerevolk was die eerste blankes wat die gebied verken het. Die Voortrekkers het in 1836 ondersoek ingestel na ‘n moontlike vestigingsgebied noord van die Limpopo. Hierna het Boerejagters al verder die gebied binnegedring totdat die Zambesirivier en die Victoria-waterval bereik is. Dit was voor Livingstone dit “ontdek” het. Daar was ook ‘n goeie verhouding tussen die ZAR (Zuid-Afrikaansche Republiek) en swart stamme wat daar gewoon het. Onder andere het die Banjaistamme in 1880 die ZAR gevra vir beskerming teen die Matabeles. In Augustus 1890 het Louis Adendorff en ander ‘n konsessie van die Banjaihoofmanne gekry om daar te gaan woon. Dit kon nie uitgevoer word nie want Cecil John Rhodes het hulle voorgespring.

Rhodes se maatskappy, BSAC (British South Africa Company), het reeds in Januarie 1890 ‘n kontrak met die Sjonas gesluit wat hulle sou toelaat om Masjonaland binne te gaan. Die Sjonas het gedink hulle wil net kom prospekteer. Rhodes se doelwit was die uitbreiding van die Britse Ryk en hy wou die hele gebied annekseer. Die BSAC het pionierskolonne gebruik om blankes daar gevestig te kry. Die pionierskolonne het hulle voorgedoen as trekgeselskappe. Daar aangekom, het hulle 5 forte gebou. Die aankoms van die kolonne was ‘n verrassing vir die Sjonas. Die gebied is Rhodesië genoem (vernoem na Rhodes) en die belangrikste fort se naam was Salisbury. Spoelgoud neerslae is ontdek en dit het goudkoors laat opvlam. Daar was ook avonturiers wat na die verlore stad Monomotapa wou soek. Die gebied was die BSAC se besitting tot Britse anneksasie in 1923.

Rhodes het advertensies in koerante geplaas om mense aan te moedig om daarnatoe te verhuis. Daar was belangstelling onder lede van die Boerevolk om soheentoe te trek. Afgevaardigdes uit die ZAR en Oranje-Vrystaat het kontak met Rhodes gemaak. Die voorwaardes van Rhodes was aantreklik. Anders as die goudsoekers, het die Boere in landbou geleenthede belang gestel. Alhoewel hulle burgers van die Boere republieke was, was daar tog ook ontevredenheid met hulle regering oor verskeie sake. Ten spyte daarvan dat die pionierstydperk verby was, was daar nog mense wat kans gesien het om pioniers te wees. Verskillende trekgeselskappe is georganiseer en in 1891 het die eerstes vertrek na die onbekende.

Die Boere het saam met Engelssprekendes Rhodesië ingetrek. Die meerderheid was Engels en daar was net een amptelike taal, naamlik Engels. Die Boere was ‘n minderheidsgroep onder die blankes, net soos die Grieke. Nogtans het hulle nie verengels nie, maar hulle eie taal en kultuur behou. Die onderrigtaal in hulle skole was wel Engels, maar Afrikaans kon as ekstra vak aangebied word. Hulle het ook hulle eie kerke gehad. Die Boere was oorwegend landbouers van beroep. Die Boere het hulle in net ‘n paar distrikte gevestig met die gevolg dat hulle hul eie volkskarakter kon behou. In Enkeldoorn was 85% van die mense Afrikaanssprekend. Hulle het ook hul eie kultuurorganisasies gehad wat saamgewerk het as AKUR (Afrikaanse Kultuurunie van Rhodesië). In 1965 het die GRA (Genootskap van Rhodesiese Afrikaners) tot stand gekom.

Dit wil voorkom asof daar in Rhodesië nie die probleem van Boerehaat, soos in Suid-Afrika, was nie. Miskien omdat die Boere min was en nie veel invloed gehad het nie.

Hoewel die Boere onder die blankes ‘n minderheidsgroep was, was hulle ten volle betrokke by hulle land se sake. So was daar van hulle wat staatsamptenare was, sommiges in senior poste. Hulle was lede van die polisie, hulle het deel gevorm van hul land se weermag en het in oorloë hulle deel gedoen. Hulle het ook in die sakewêreld en landbou hulle bydraes gebring. Ook op sportgebied het hulle hul land verteenwoordig. Hulle was lojale Rhodesiërs maar steeds ook lojale lede van die Boerevolk.

Rhodesië het bekwame leiers gehad en die land het op ekonomiese gebied floreer. Veral na die Tweede Wêreldoorlog het daar ‘n groot ekonomiese oplewing plaasgevind en het heelwat blankes uit ander lande immigreer na Rhodesië. In 1953 het Brittanje die Federasie van Rhodesië en Njassaland gestig. Dit het bestaan uit Suid-Rhodesië (vandag Zimbabwe), Noord-Rhodesië (vandag Zambië) en Njassaland (vandag Malawi). Die plan wou Swart aspirasies, Blanke belange en koloniale behoeftes akkommodeer. Dit misluk en word in 1964 ontbind. Suid-Rhodesië het ‘n groter blanke bevolking gehad as die ander en hierdie blankes was permanente inwoners met eiendomme. In 1965 verklaar Suid-Rhodesië UDI (Unilateral Declaration of Independence) wat beteken dat hulle nie meer ‘n Britse kolonie was nie. Die Rhodesiese Bosoorlog breek uit tussen die blankes en die kommunistiese swart “bevrydingsbewegings”. Dit lei tot internasionale sankies. Nogtans bly hulle staande met die hulp van die Suid-Afrikaanse Regering. Uiteindelik gee die Suid-Afrikaners toe aan die buiteland en in 1980 kom Mugabe aan bewind. Dit was die einde van Rhodesië en die begin van Zimbabawe.

Vir amper 90 jaar was daar ‘n aansienlike aantal lede van die Boerevolk wat Rhodesiërs was. Ons kan ons indink hoe moeilik dit vir hulle as pioniers was om ‘n beskawing in ‘n wildernis te skep. Alles wat bereik was, was kosbaar en die moeite werd. Hulle het hulle plig nagekom, hulle het hul beste gedoen. Dit was alles tevergeefs. Hulle was net ‘n pion in die groter geo-politieke spel.

Die Rhodesiese leier in 1980 was Ian Smith. ‘n Beginselvaste persoon wat nie van sy beginsels afgewyk het nie. Kort voor sy dood het hy na bewering gesê: “Suid-Afrika het Rhodesië as offerlam gegee om vir homself tyd te koop. En daardie geleende tyd sal ook uitloop en dan sal die geskiedenis hom hier ook herhaal.”

Save

Save

Save

Save

Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedinyoutube
Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedin

Watter Afrikaans praat jy?

germaanse_boom2

Taalkundiges sê vir ons daar is drie soorte Afrikaans: Kaapse-Afrikaans, Oranjerivier-Afrikaans en Boere-Afrikaans. Al drie het apart uit Nederlands ontstaan en daar is nie net een Afrikaanse taal nie.

Kaapse-Afrikaans het by slawe, wat deur die VOC ingevoer is, ontstaan. Hierdie slawe het van verskillende plekke gekom en verskillende moedertale gehad. Maleis-Portugees was ‘n lingua franca. Die VOC het dit belangrik geag dat die slawe Nederlands moes leer en het in 1658 ‘n skool gestig vir slawekinders. Verder was dit ‘n vereiste dat slawe Nederlands moes praat indien hulle hul vryheid wou terugkoop. Uit hierdie mengelmoes het ‘n kreoliseringsproses plaasgevind wat tot ‘n nuwe taal, Kaaps-Nederlands of Kaaps-Afrikaans gelei het.

Oranjerivier-Afrikaans het ontstaan uit die kontak van die Khoi-Khoi en Hollandssprekende veeboere in die noordelike binneland. Hierdie kontak was deur handeldryf en seisoenswerk. Die blankes het dit moeilik gevind om die Khoi-Khoi se taal aan te leer, met die gevolg dat die Khoi-Khoi hulle taal moes leer.

Boere-Afrikaans (wat Standaard-Afrikaans geword het), was ‘n voortsetting van die Nederlands wat die Vryburgers gepraat het. Dit was in wese Suid-Hollands wat vereenvoudig is. Dit is die taal wat aan die Oosgrens gepraat is en wat na die Groot Trek in die Boererepublieke gepraat is. Tot omtrent 1925 was sprekers van Boere-Afrikaans oortuig dat hulle Hollands praat.

Na die Anglo-Boere Oorlog is daar begin om Boere-Afrikaans te ontwikkel tot ‘n standaardtaal wat met Engels kon meeding. Daarmee is groot sukses behaal. Mettertyd is die naam van die taal verander van Afrikaans-Nederlands na net Afrikaans toe. Die indruk bestaan nou dat die twee tale, Kaapse-Afrikaans en Oranjerivier-Afrikaans, dialekte van Standaard-Afrikaans is.

Boere-Afrikaans is die moedertaal van die meerderheid van ons volk. Daar is wel ook lede van ons volk wat nie Boere-Afrikaans as huistaal gebruik nie. Terselfdertyd is daar baie mense wat Boere-Afrikaans as huistaal het, maar wat nie deel van ons volk is nie.

Boere-Afrikaans (of Standaard-Afrikaans) kan dus etnies gekoppel word, maar kan nie as ‘n etniese verpligting gesien word nie. Daar is baie meer aan etnisiteit as net taal.

 

Save

Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedinyoutube
Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedin