Die Boerevolk en Kersfees

Die viering van Kersfees onder die Boerevolk is nie baie oud nie en daar is ook geen eie tradisie daaromtrent nie. Dit het eers laat in die negentiende eeu inslag gevind, veral as gevolg van Duitse en Engelse invloed. Aanvanklik was dit suiwer ‘n kerklik-godsdienstige fees sonder uiterlike vertoon. Tot omstreeks 1825 was Kersfees ‘n gewone werksdag en is die dag stil by die huis deurgebring.

Engeland het in 1834 Kersfees amptelik erken. Die Calvinistiese kerke in Suidelike-Afrika het die voortou geneem om Kersfees en die geboorte van Christus amptelik erken te kry. In 1865 het die ZAR en in 1891 het die Vrystaat Kersfees amptelik erken. Vir ‘n ruk was dit die gebruik om Kersfees as Nagmaal te vier. Op sommige plekke is pieknieks gehou. Dit het ook ‘n gesellige gesins- en familiefees geword.

Die kersboom het uit Duitsland na die res van Europa versprei. In Engeland het dit in 1841 gewild geword. In 1855 is die eerste kersboom in Kaapstad opgerig. Die Afrikaanse kerke het die kersboom van 1888 af begin goedkeur, hulle het nie ‘n probleem met die boom of geskenke gehad nie, wel met Kersvader.

Die gee van kersgeskenke was algemene gebruik onder Engelssprekendes in Suidelike-Afrika. Die Boerevolk het op Nuwejaar geskenke gegee, nie op Kersfees nie. Dit was in ooreenstemming met die gebruik in verskillende Europese lande.

Die kersmaal het in 1890 gewild geword by Afrikaanssprekendes. Op plekke was daar ook perderesies, skyfskiet en vuurwerke op die dag voor Kersfees. Die sing van kersliedere en die stuur van kerswense is twee ou Engelse gebruike. Die eerste kerskaartjie dateer uit 1846 in Engeland. Die eerste Afrikaanse kerskaartjie verskyn in 1916. In 1949 het “Kersliedere by kerslig” uit Australië oorgewaai. Dit is aanvanklik deur die kerke afgekeur. Vandag is daar ‘n hele bedryf vir kersfeesmusiek.

Aanvanklik het die Afrikaanse kerke hulle verset teen Kersvader / Sinterklaas. Vandag is Kersvader oral te vinde. Die kerskous het nie onder die Boerevolk navolging gekry nie.

Vandag is daar drie verskillende Kersfeeste: die kerklik-godsdienstige model, die heidense model en die geldmaak model. Al drie is dikwels ineengestrengel.

Onder die Boerevolk is die kerklik-godsdienstige Kersfees nog steeds die belangrikste en daar word steeds kerkdienste op kersdag gehou. Die Boerevolk het geen eie tradisies en gebruike omtrent Kersfees nie. Alles is die navolging van gebruike in Westerse lande soos Duitsland, Brittanje en Amerika.

Kerklik-godsdienstig is nie sinoniem met Christelik of Bybels nie. Daar is natuurlik geen regverdiging uit die Bybel vir Kersfees of die vier van Christus se geboorte nie. Dit is ‘n mensgemaakte instelling waarmee simboliese betekenis gegee word aan gebruike en voorwerpe wat ook ander betekenisse kan hê.

 

 

Save

Save

Save

Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedinyoutube
Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedin

Die bou van Hoofrifweg

800px-main_reef_roodepoortIn die tydperk 1890 tot 1896 in die Zuid-Afrkaansche Republiek, kon geen Boer, Hollander of Duitser werk kry by die myne of by die Engelse aan die Rand nie. Pas aangekome Uitlanders kon ‘n beter bestaan maak as Boere omdat hulle geskoold was, Engels kon praat en ‘n beter aanvoeling vir die bedryfslewe gehad het. Werkloses van die Boerevolk het verwag dat die regering hulle moet help aangesien hulle burgers van die land was.

In 1896 het ’n ekonomiese ramp ’n groot deel van Suidelike-Afrika getref. Dit is veroorsaak deur die runderpes (die Nederlandse woord vir beeste is “runderen”). ’n Jong veearts van Switserse afkoms, dokter Arnold Theiler van Pretoria, is deur president Kruger geraadpleeg oor stappe wat geneem kon word om die runderpes te bestry. (Theiler was ’n Transvaalse burger wat in die Anglo-Boereoorlog aan Boerekant geveg het). Die Transvaal was te groot en dit was moeilik om effektief op te tree. In April het runderpes in ’n swart gebied in die Marico-omgewing uitgebreek. Binne ’n paar maande het dit deur Transvaal, die Vrystaat en die Kaapkolonie versprei. Die verliese was enorm. Twee-derdes van die Transvaalse veestapel is binne maande verloor. Die verlies van soveel beeste, wat baie mense se enigste bron van rykdom was, het baie veeboere swaar getref.

Net die volgende jaar, 1897, was daar ‘n ekonomiese insinking. Die Boere aan die Rand is besonder hard getref. Teen 1897 was die vraag na arbeid versadig en werkgewers het die lone van hulle werkers verlaag. Kapitaalinvloei uit Europa het afgeneem of is onttrek. Selfs die geskoolde Uitlanders het gesukkel om werk te kry. Werkloosheid het ‘n krisis geword.

In Augustus 1897 is die Rand Hulp Komitee gestig. Hulle besluit op die bou van Hoofrifweg (ook bekend as Main Reef Road) sodat arm Boere werk kan kry. Die mense was gretig om te werk, hulle was stiptelik, hulle het nie siekverlof misbruik nie. Binne ‘n jaar is bykans 48 kilometer voltooi. Die projek moes gestaak word met die uitbreek van die Anglo-Boereoorlog in Oktober 1899.

‘n Ander projek van die Rand Hulp Komitee was om openbare washuise op te rig om werk aan vroue te voorsien. Die ZAR volksraad het 2 morg grond in Braamfontein beskikbaar gestel. Die projek kon nie uitgevoer word nie weens die uitbreek van die Anglo-Boereoorlog in 1899.

Die Sendingsusters van die kerke het gekonsentreer op die uitdeel van kos en klere en het ook Sopkombuise in 1898 gestig. Ongelukkig het hulle nie die probleem werklik verstaan nie en het nie werkverskaffing as oplossing gesien nie.

Privaat firmas het probeer om Boereseuns as bodes te gebruik, maar dit het misluk. Volgens hulle was die seuns “badly educated, practically useless, utterly unreliable”. ‘n Soortgelyke poging deur die Engelse aan die Rand om Boeremeisies as diensmeisies te gebruik het ook misluk: “they knew more about inspanning oxen than about domesticity”.

Dit is op hierdie treurige noot wat die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het. Dit was die begin van die armblankevraagstuk wat vir dekades voortgeduur het.

Hier het die Boerevolk hulle eie land gehad met hulle eie regering en hulle eie staatsbestel. Die volk het verwagtinge van hulle regering gehad en die regering het verantwoordelikhede teenoor die volk gehad. Was die ZAR-regering sosialisties? Ek is nie ‘n ekonoom nie, maar vir my klink dit nie sosialisties nie. Die regering het ‘n komitee aangestel om die probleem aan te spreek. Die ZAR-regering (en vermoedelik die publiek) het middele aan die komitee voorsien om te kan optree. Die komitee het die oplossing in werkskepping gesien, nie in die gee van korttermyn hulp nie.

 

Save

Save

Save

Save

Save

Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedinyoutube
Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedin

Die Boerebruilof

proposal-of-marriage-1724676_960_720In wese is die huwelik ‘n kontrak tussen ‘n man en ‘n vrou waarin hulle plegtige beloftes aan mekaar maak. Hierdie beloftes is lewenslank en handel oor getrouheid en saamstaan in alle omstandighede. Die huwelik is die tweede van die drie groot lotsgebeurtenisse (geboorte, huwelik en dood) in elke mens se lewe. Die proses van die huwelik sluit in hofmaak, verlowing en huwelik.

Die tipiese huwelik van vandag is grootliks volgens die Britse tradisie (of is dit Hollywoodtradisie?), dit is dan ook hierdie tradisie wat in tydskrifte bespreek word. Die Oud-Germaanse huwelik was heelwat anders, byvoorbeeld die bruid sou ‘n groen (teken van vrugbaarheid) rok dra. Die huweliksfees sou drie dae duur en iewers tydens die fees sou die bruidspaar aankom. Hulle het ook nie ‘n formulier gehad nie.

Eers was daar die Oud-Germaanse huwelik, toe het dit verchristelik en daarna het dit ‘n Nederlandse karakter gekry. Die huwelik wat van Nederland na die Kaap gebring is, moes aangepas word by plaaslike omstandighede. Die Boerebruilof is daardie gebruike, seremonies en tradisies wat deur die Boerevolk ontwikkel is tydens die pionierstydperk.

‘n Jong kêrel kon na sy aanneming (in die kerk) begin kuier. Meisies het van omtrent 14 jarige ouderdom “oor die onderdeur begin loer”. Daar was verskeie bygelowe en gebruike om vas te stel wie die meisie se “toekomstige deel” sal wees. Jongmense het mekaar leer ken by feesdae, verjaarsdae, nagmaal, pieknieks en Saterdagmiddae. Die ouers van die jongmense het ook belang gestel in die toekomstige skoonfamilies, want ‘n huwelik bring ‘n bloedband tot stand.

As ‘n jongman sy ouers se goedkeuring het, kan hy begin om ‘n sekere meisie se hand te verower. Tussengangers is gebruik om “die water te toets”. Die meisie se gesin (nie syself nie) wag die vryer in en laat hom tuis voel. Hy moet dan hulle toestemming kry om met haar te gesels. Die ouers het vroeg gaan slaap terwyl die paartjie “opsit”. Die ouers het deur die gebruik van die “opsitkers” probeer sorg dat die vryery nie hande uitruk nie. Die jongman het gekyk vir tekens of die meisie van hom hou en of daar mededingers is.

‘n Meisie was hubaar as sy al die take van ‘n boervrou kon doen. ‘n Jongman moes al selfstandig geword het en ‘n eie boerdery kon behartig. Albei ouerpare moes toestemming gee (“ouersvra”) dat die paartjie verloof kan word. Hulle moes skriftelike “consent” kry. Die moeder van die meisie het eerste gehoor en sy moes die vader dan voorberei. Die vader het dan die kêrel ondervra en die leviete voorgelees. Die verlowing het geduur vanaf “consent” tot die huwelik. Die “gebooie” is vir drie Sondae afgekondig in die kerk. Die doel daarmee was dat die algemene publiek kan kennis neem en besware indien. Die kêrel moes persoonlik aan die naaste bloedverwante die nuus gaan oordra. Die kêrel moes op die naaste dorp “die kaart” gaan haal om die meisie se vinger te meet vir die ring. Die verlowing was ‘n ernstige saak en die verbreking daarvan net so ernstig as egskeiding.

Aanvanklik was die troudag Sondae. Daar was strooimeisies, blommemeisies, hofknape en seremoniemeesters. Die bruidsrok was volgens die heersende mode, die bruidegom het ‘n manelpak gedra. Die troukoek was ‘n drielaag vrugtekoek. Die bruid se familie sit links in die kerk, die bruidegom se familie aan die regterkant. Aanvanklik het die bruid op die arm van die bruidegom die kerk ingekom, later op die arm van die strooijonker en nog later op die arm van haar vader. Na die lees van die huweliksformulier is die trouring aangesteek.

Op plase was die bruilofstoet ‘n skouspel met ‘n orkes op ‘n wa en ‘n vlagryer. Sarsies skote is in die lug afgevuur. Daar was ook ‘n ereboom en blomme. Na die feesmaal was daar ‘n dans. Indien daar nie gedans word nie, is daar speletjies gespeel. Behalwe ‘n bruidskat het gaste ook geskenke gebring. Die Wittebrood was onbekend voor die 20ste eeu.

‘n Wewenaar kon na 3 maande hertrou en ‘n weduwee na 5 maande. Egskeidings het min voorgekom.

Volgens die Nederlandse tradisie was die huwelik ‘n burgerlike saak met kerklike inseëning opsioneel. Volgens die Britse tradisie is die huwelik ‘n staatsaangeleentheid en kan slegs ‘n staatsaangestelde bevestiger huwelike voltrek (dit sluit predikante in). Die Boererepublieke het die Nederlandse tradisie gevolg. Later het die staat die huwelikswet ingestel.

Voorhuwelikse seks is nie gesien as ‘n huwelik nie, maar die ouers en gemeenskap het vereis dat verantwoordelikhede nagekom moet word. Wanneer ‘n man en vrou saamgewoon het asof hulle getroud is, was dit ‘n redelike afleiding dat hulle wel getroud is volgens die gemene reg. Hulle is dus getroud geag, al het hulle nie formeel in die kerk of voor die magistraat getrou nie.

Omdat die huwelik ‘n lewenslange verbintenis is, is die keuse van ‘n lewensmaat een van die heel belangrikste besluite wat iemand kan neem. Daarom is van jongs af daaroor gedink, gepraat en gedroom.

Waar geboorte die begin van iemand se lewe is, is die huwelik die begin van ‘n gesin. Indien jy ‘n kind sou vra: “Wat gaan jy eendag word as jy groot is?” Dan was die antwoord: “‘n pappa of ‘n mamma”. Van kleins af is kinders voorberei vir die huwelik en die gesinslewe. ‘n Kind se toekoms was nie sy beroep nie, dit was sy gesin.

 

 

Save

Save

Save

Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedinyoutube
Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedin

Wat is in ‘n naam?

65cf6508740529f3c69c37181e412405Volgens die woordeboek, beteken die woord naam twee dinge: (1) dit dui ‘n saak of persoon aan en (2) dit dui bekendheid of reputasie aan. Ons kan ook sê dit identifiseer en onderskei.

Eeue gelede het kinders name gekry wat iets beteken het. Die ouers het met die naamgewing ‘n wens uitgespreek dat die kind mag wees soos sy naam is. So beteken Hendrik “heerser oor die tuisland”. In die Bybel het name ook betekenis. Jonatan beteken “Jahweh het gegee”. Die naam minderheidsverslag beteken ook iets. Ons volk is ‘n minderheid, ons taal word deur ‘n minderheid gepraat en die Bybel word deur ‘n minderheid gelees. Dan volg ekself nie die hoofstroom nie en is ek ‘n minderheid van ‘n minderheid!

Sommige mense voel sterk daaroor dat ons volk se naam Afrikaners is. Ander voel sterk dat ons Boere genoem moet word. Ek het groot geword met die begrip dat Afrikaner en Boer sinonieme is – albei name verwys na dieselfde groep mense. Hierdie meningsverskille het my laat besluit om vas te stel watter naam volkskundig korrek is. Met ander woorde, watter naam beskryf ons as behorende tot ‘n spesifieke kultuurgroep.

My woordeboeke beskryf Afrikaner as iemand wat deur geboorte of afstamming Afrikaans is – bedoelende afstam van Nederlanders, Duitsers en Hugenote. Daar is ook Afrikaner-Nasionalisme, ‘n ideologie wat eiesoortig aan Afrikaners is.

Boer word beskryf as ‘n lid van die Afrikanervolk of as Suid-Afrikaner van Hollandse afkoms. Boer word ook gekoppel aan ander name soos Boerboel, boerebeskuit, boerebedrieër, Boerehater, boeremusiek, boerematriek, boereraat, boerewysheid, Boeretaal, Boerevrou. Hierdie woorde verwys na ‘n sekere kultuurgroep.

Daar word gesê dat boer na landbou verwys. Byvoorbeeld, boerewors is tuisgemaakte plaaswors en word onderskei van slagterswors. Dit mag lank gelede so gewees het, nou is dit nie meer so nie. Boerewors word onderskei aan sy resep en bestanddele. Die produk se ontstaan is eie aan ons volk en word na ons vernoem. ‘n Boerehater is iemand wat Suid-Afrikaners van Hollandse afkoms haat. Boererate en Boerewysheid is kennis wat van een geslag na die volgende oorgedra word. Dit is ook onderdele van ons volkskunde.

Uit ‘n volkskundige oogpunt is Boer en Boerevolk die korrekte naam vir ons. Afrikaner is eerder ‘n politieke en taalkundige benaming.

 

Save

Save

Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedinyoutube
Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedin