Volkslied of Nasionale lied

Illustrasie: https://www.grafika24.com/die-stem-gedig-word-n-eeu-oud/

Die woord “volkslied” verwys gewoonlik na wat in Engels ʼn “folk song” genoem word. Verder word die woord ook gebruik om die patriotiese lied van ʼn volk of land te beskryf. ʼn Volkslied is die patriotiese lied van ʼn volk of ʼn land wat gesing word om ʼn eie identiteit te bevestig.

Die Volkslied het gewild geword met die opkoms van nasiestate in die 19de en 20ste eeue. ʼn Nasiestaat is waar ʼn sekere volk ʼn eie grondgebied het en ʼn eie regering het wat oor daardie gebied regeer, met ander woorde ʼn volkstaat. Talle Europese lande was nasiestate, sommige is nog steeds. Wanneer ʼn land nie ʼn nasiestaat is nie, het hy streng gesproke nie ʼn Volkslied nie maar ʼn Nasionale Lied.

Groot Brittanje se Nasionale Lied is “God save the King / Queen”, maar Wallis se Volkslied is “Land of our Fathers”. Ons het dus die verskynsel by multikulturele state dat die staat se amptelike lied verskil van die patriotiese lied wat deur een van die minderheidsgroepe gesing word.

...

Die Republiek van die Oranje-Vrystaat was die eerste land in Suidelike Afrika om ʼn eie Volkslied in gebruik te neem. Dit was van 1854 tot 1902 in gebruik en die lirieke was geskryf deur HAL Hamelberg en die musiek was gekomponeer deur WFG Nicolai. Die eerste vers is:

Heft, Burgers, ’t lied der vrijheid aan
En zingt ons eigen volksbestaan!
Van vreemde banden vrij,
Bekleedt ons klein gemenebest,
Op orde, wet en recht gevest,
Rang in der Staten rij.
Rang in der Staten rij.

Die Zuid-Afrikaansche Republiek het ʼn eie Volkslied gehad van 1875 tot 1902. Dit was geskryf deur Catharina van Rees en staan bekend as: “Kent gij dat volk”. Die eerste vers, in Afrikaans, is:

Ken jy die Volk vol heldemoed
en tog so lank verkneg
Hy het geoffer goed en bloed
vir Vryheid en vir reg
Kom burgers! laat die vlae wapper
Ons lyding is verby
Roem in die sege van onse dapp’res
‘n Vrye volk is ons!
‘n Vrye volk, ‘n Vrye volk
‘n Vrye, Vrye volk is ons!

Albei liedere spreek van volk en vryheid.

Die Unie van Suid-Afrika het in 1910 ontstaan as ʼn Britse kolonie onder die Britse vlag en met die Nasionale Lied “God save the King / Queen”, CJ Langenhoven het in 1918 die eerste drie verse van “Die Stem” gedig. In 1921 het ML de Villiers die gedig getoonset. Die Hertzog-regering het hierdie lied gekies om met die vlaghysing van die nuwe Unievlag (Die Ou Suid-Afrikaanse vlag) gesing te word. Dit was in 1928. In 1931 het die FAK begin met die hou van “Volksliedvergaderings” en ook ʼn wedstryd uitgeskryf. Die keurkomitee het eenparig “Die Stem” aanbeveel. In 1938 het die parlement besluit dat “Die Stem” en “God save the king” albei by formele geleenthede gespeel sal word. In 1952 is ʼn Engelse vertaling van “Die Stem” goedgekeur. In 1957 het die parlement “Die Stem” tot enigste amptelike lied van Suid-Afrika aanvaar. Dit is in 1996 vervang met die huidige Suid-Afrikaanse Nasionale Lied (“Nkosi Sikelel Afrika”).

Die eerste vers van “Die Stem” is:

Uit die blou van onse hemel,
uit die diepte van ons see,
Oor ons ewige gebergtes
Waar die kranse antwoord gee.
Deur ons ver verlate vlaktes
Met die kreun van ossewa.
Ruis die stem van ons geliefde,
Van ons land Suid-Afrika.
Ons sal antwoord op jou roepstem,
Ons sal offer wat jy vra:
Ons sal lewe, ons sal sterwe
Ons vir jou, Suid-Afrika

Skynbaar spreek die lied van ʼn land en nie van ʼn volk nie.

Is “Die Stem” ʼn Volkslied of is dit ʼn Nasionale Lied? Is dit die lied van die Blanke bevolking of was dit die lied van die staat voor 1994? ʼn Groot gedeelte van ons volk het geen ander patriotiese lied geken nie. Tydens die Bosoorlog was dit die lied wat gesing is deur alle Suid-Afrikaanse troepe. Baie lede van ons volk beskou “Die Stem” as ons eie Volkslied. Daar word steeds ʼn gevoel van patriotisme opgewek deur die sing van “Die Stem” en die vertoon van die Ou Suid-Afrikaanse vlag.

Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedinyoutube
Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedin

Volksmuseums en -monumente

Foto: Vryheidsmonument in Vereeniging

Ons volk het heelwat monumente en gedenkwaardighede opgerig. Hierdie monumente herinner ons aan die lotgevalle van ons voorgeslagte. Ons het ook museums gestig om items uit ons geskiedenis te bewaar. In 1994 het ons ʼn groot deel van ons erfgoed aan die nuwe regering oorgedra vir bewaring en instandhouding.

Monumente, standbeelde en gedenkstene is opgerig om geskiedkundige gebeure, plekke en mense te herdenk. Hierdie monumente en gedenkwaardighede is deel van ons volk se bouwerk en is ʼn sigbare bevestiging van ons volk se aanspraak op eiesoortigheid. Monumente is dikwels kunstig ontwerp sodat dit ook die voorkoms van die omgewing kon verbeter.

Verskeie gedenkplate is opgerig om die Slagtersnek rebellie van 1815-1816 te herdenk. Naby Cookhouse is ʼn gedenknaald opgerig om die  teregstelling van die vyf vryheidsvegters in gedagte te roep. Dit is opgerig met bydraes deur die publiek en is in 1916 onthul.

...

Daar is verskeie monumente en standbeelde opgerig vir Voortrekkerleiers. Die Voortrekkermonument naby Pretoria is ʼn indrukwekkende gebou wat uittroon oor die omgewing en van ver af gesien kan word. Die gebou is omring met ʼn laer van 64 kakebeenwaens van graniet. By die ingang is daar ʼn groot standbeeld van ʼn Voortrekkermoeder met 2 kinders. Die “grondvloer”, waar die ingang is, staan bekend as die Heldesaal. Die mure daarvan is bedek met ʼn fries van 27 marmerpanele wat die geskiedenis van die Groot Trek uitbeeld. Die Senotaafsaal in die “kelder” bevat die Senotaaf van graniet en ʼn museum met items uit die Groot Trek. Heel bo op die gebou is daar uitkykplekke vanwaar die omgewing besigtig kan word. Buitekant, op elke hoek van die gebou, is daar 4 standbeelde van Voortrekkerleiers.

Behalwe vir die Britse Setlaars was daar ook Duitse Setlaars wat hulle in die Oos-Kaap gevestig het. In 1857 is ʼn Duitse legioen tussen die Amatolaberge en die see gevestig om ʼn buffer tussen die Xhosas en blankes te vorm. Nog 450 families, meeste uit Pommere, het hulle ook aan die Oos-Kaap gevestig. In Oos-Londen is ʼn beeld opgerig van ʼn setlaar, sy vrou en hulle dogter. Brons plate beeld die afskeid uit Duitsland, die reis na Afrika, en die begin van ʼn nuwe boerdery  uit.

Die Paardekraal-monument is geleë in Krugersdorp. Nadat die Britte die ZAR beset het, is ʼn volksvergadering op Paardekraal gehou. Die burgers het ʼn klipstapel opgerig om aan hulle vasbeslotenheid uitdrukking te gee. Dit is gevolg deur die Slag van Majuba waarmee die ZAR weer sy onafhanklikheid herwin het. ʼn Monument is daarna oor die klipstapel opgerig en dit is in 1891 onthul. Tydens die Anglo-Boereoorlog het die Britte die klippe onder die monument verwyder en in die Vaalrivier gegooi.

Die Ou Raadsaal was die Volksraadsgebou van die ZAR en is geleë op Kerkplein, Pretoria. Die styl is Italiaanse Renaissance, met gepleisterde baksteen mure wat geverf is om soos sandsteen te lyk. Daar is ʼn kloktoring met ʼn beeld van ʼn vrou bo-op. Dit is in 1891 voltooi en word tans beskerm as ʼn erfenisterrein.

Tydens die Anglo-Boereoorlog het ʼn groot aantal gewone burgers helde geword. Daar is verskeie standbeelde en gedenktekens vir hulle opgerig. Een van hierdie groot helde was die baasverkenner Danie Theron. Die Danie Theron-monument is ʼn indrukwekkende gedenknaald aan die Gatsrand, vyftig meter vanwaar hy gesneuwel het. Die Voortrekkerbeweging het ʼn belangrike rol gespeel in die oprigting van die monument en hulle het ʼn landswye fondsinsameling gehou. Die monument is in 1950 onthul. Die simboliek stel die eenvoud, krag en vryheidsin van Danie Theron voor.

Talle Europeërs het saam met die Boeremagte teen Groot Brittanje geveg. Een so ʼn groep was Iere. Die Ierse Vrywilligersmonument is in Johannesburg opgerig om aan hulle hulde te bring. Die monument het verwaarloos en moes gesloop word. Vier pilare is gered en is in Orania heropgerig.

Die Nasionale Vrouemonument in Bloemfontein is opgerig om die 27 000 Boerevroue en –kinders wat tydens die Anglo-Boereoorlog in konsentrasiekampe gesterf het te onthou. Oud President MT Steyn, sy vrou Tibbie en Emily Hobhouse het ʼn belangrike rol gespeel by die oprigting van die monument. Die beeldegroep is die herinnering van iets wat Emily Hobhouse in ʼn konsentrasiekamp ondervind het en wat sy nie kon vergeet nie. Dit is van ʼn vrou sonder ʼn kappie wat haar uitgeteerde sterwende kind vashou, met ʼn tweede vrou wat God aanroep. Sedert die 1960’s is standbeelde van burgers, krygsgevangenes en bittereinders op dieselfde terrein opgerig.

Die Vryheidsmonument in Vereeniging se naam is om politieke redes na 1994 verander na die Vredesmonument. Dit is ook verskuif van sy oorspronklike plek in ʼn parkie tot by die munisipale kompleks en is so geplaas dat die bewoording daarop nie deur verbygangers gesien kan word nie. Die monument is van ʼn jong gewonde boerekryger in graniet met ʼn simboliese vlekvrye staal figuur wat uit hom oprys. Die woorde daarop is: “Gewond maar onoorwonne, Vereeniging 31 Mei 1902”. Dit verwys na die Vrede van Vereeniging. Die boodskap is dat hoewel die Boerevolk oorwin is, daar steeds  ʼn vryheidsgees bestaan wat tot ʼn nuwe opstanding sal lei.

Die Dorslandtrekmonument by Swartbooisdrif in Namibië herdenk die terugtrek van Dorslandtrekkers uit Angola na Namibië. Daar het hulle ʼn klipstapel gepak. Die eerste Swartbooisdrif fees is in 1953 gehou.

Die Trekmonument 1904-1954 herdenk lede van ons volk wat hulle na die Anglo-Boereoorlog in Tanganjika (Tanzanië) gaan vestig het. Dit is opgerig op die plaas Kampfontein in Tanzanië. ʼn Replika daarvan is by die Voortrekkermonument in Pretoria opgerig.

Die Afrikaanse Taalmonument by Paarl is opgerig om die taalstryd te herdenk wat in 1925 tot die erkenning van Afrikaans as selfstandige taal gelei het. Die sin “Dit is ons erns” is ontleen aan Gustav Preller se artikels “Laat ‘t Ons Toch Ernst Wezen”.

ʼn Museum is ʼn gebou waarin goed versamel en uitgestal word sodat besoekers dit kan besigtig. ʼn Volksmuseum versamel goed wat op ʼn sekere volk betrekking het.

Die Hugenote-gedenkmuseum by Franschhoek gedenk die Hugenote wat hulle aan die Kaap gevestig het. Die museum beskik oor meubels, eetgerei, kombuisgereedskap, dokumente en Bybels.

Die Pionier-opelugmuseum in Pretoria vertoon die lewensstyl van die Voortrekkers. Die opstal is in 1848 gebou van klei en plaaslike materiaal, met ʼn grasdak en grondvloer. Die meubels is van die 19de eeuse plattelandse styl. Aktiwiteite sluit in die maak van tradisionele brood en botter en demonstrasies met voorlaaiers.

Boekenhoutfontein was die plaas van pres. Paul Kruger naby Rustenburg. Hy het ʼn verdiepinghuis gebou in dieselfde styl as wat die Karoo huise van daardie tyd was. Eenvoudige boumetodes met plaaslike materiaal is gevolg. Daar is ook ʼn waenhuis, buitegeboue, ʼn varkhok en ʼn lemoenboord. Die huis is gemeubileer met meubels uit daardie jare. Daar is ook ʼn huisorrel, pres. Kruger se geweer en ander items.

Krugerhuis was die privaat woning van pres. Kruger in Pretoria wat ook as presidensie gedien het. Die huis se boustyl bestaan uit ʼn mengsel van style, dit het twee ontvangsvertrekke aan die voorkant en ʼn groot stoep. Die president het gereeld soggens op die stoep gesit en besoekers ontvang. Die oorspronklike meubels, geskenke en aandenkings word vertoon. Van die items wat daar bewaar word, is geskenke wat aan pres. Kruger se volk gegee is en deur hom bewaar is namens sy volk. Tans bestuur die staat die museum.

Fort Klapperkop was een van drie forte wat deur die ZAR om Pretoria opgerig is. Dit is in 1963 in ʼn militêre museum omskep. Dit bevat ʼn uitstalling van gewere en ander items uit die Anglo-Boereoorlog.

Daar is nog  museums en gedenkplekke wat deur ons volk opgerig is en op ons betrekking het. Sommige is in privaatbesit, sommige behoort aan kultuurorganisasies en sommige behoort nou aan die Suid-Afrikaanse staat. Daar is tans ʼn verwoede aanslag teen ons erfgoed en verskeie gedenkwaardighede is deur oproeriges beskadig. Verskeie daarvan moes van hulle oorspronklike plekke na Orania verskuif word.

Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedinyoutube
Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedin

Ons Volksweermag

Illustrasie: Boerekommando op Spionkop tydens die Tweede Boereoorlog (Foto: Howard C. Hillegas / Wikimedia Commons)

Die kommandostelsel is eie aan ons volk en is deel van ons kultuur. Die woord “commando” in Engels is ʼn leenwoord uit Afrikaans. In die militêre magte van die meeste lande is kommando’s eenhede wat spesialiseer in aanvalle op onkonvensionele teikens. Ons Boerekommando’s was iets heel anders, dit was altyddeur ʼn doeltreffende metode van plaaslike beveiliging.

Die VOC kon nie ʼn groot garnisoen aan die Kaap bekostig nie. Die garnisoen is toe aangevul deur ʼn Burgermilisie. Die Burgermilisie moes die garnisoen aanvul in geval van buitelandse aanvalle en plaaslike misdade soos veediefstal. Reeds in 1658 is die weerbare burgers in ʼn kompanie skutters met dieselfde struktuur as die garnisoen georganiseer. Die Burgermilisie het sy eie offisiere gehad maar was onder die beheer van die kaptein van die garnisoen. Die Burgermilisie het bestaan uit dragonders (berede soldate) en infanteriste (voetsoldate). Simon van der Stel het ʼn jaarlikse kermis op Stellenbosch ingestel. Die papegaaiskiet item was om die burgers aan te moedig om met hulle wapens te oefen. Vir die duur van die kermis moes die hele Burgermilisie op die dorp wees om militêre oefeninge te doen. Die Politieke Raad het gratis ammunisie verskaf.

Toe die vryburgers al verder die binneland intrek, het die behoefte verander na meer dragonders en minder infanteriste. Later het die burgers net as perderuiters opgetree. Hulle het verskil van die tradisionele kavallerie in ander lande. Hulle was eintlik berede infanteriste want hulle het te perd rondbeweeg en te voet geveg. In 1676 word  die naam “kommando” vir die eerste keer gebruik. In 1715 word die Burgermilisie afgeskaf en die kommandostelsel ingestel. In 1739 word kommandodiens verpligtend vir almal in die buitedistrikte. In 1774 word ʼn hoër offisiersrang ingestel, naamlik die veldkommandant (of veldkornet) wat bevel voer oor die veldkorporale. In 1795 met die Eerste Britse Besetting en in 1806 met die Tweede Britse Besetting was kommando’s opgeroep om die Kaap te help verdedig.

...

Na die Tweede Britse Besetting het die Britte steeds die kommandostelsel gehandhaaf en is kommando’s saam met Britse troepe en hulle Burgermag in die grensoorloë gebruik. Die Burgermag het uit vrywilligers bestaan. Die ligte, beweeglike Boerekommando’s was meer geskik vir plaaslike oorlogvoering as die stadig bewegende Britse Troepe.

Tydens die Groot Trek was kommando’s steeds in gebruik. Met die stigting van die Boererepublieke is die kommandostelsel gereguleer met kommandowette. Alle mans tussen 16 en 60 was verplig om kommandodiens te doen. Elke kommando was verbonde aan ʼn dorp, elke dorp was verantwoordelik vir ʼn distrik en elke distrik was verdeel in wyke. Die wyk het bestaan uit korporaalskappe van omtrent 20 burgers. Die kommando van die distrik was onder die bevel van ʼn kommandant en elke wyk was onder die bevel van ʼn veldkornet. Elke burger was verplig om wanneer hy vir kommandodiens opgeroep was, homself met perd, saal, geweer, ammunisie en proviand aan te meld. Kommandolede het nie uniforms gedra nie, hulle was in hul eie burgerlike drag geklee.

Die republikeinse stelsel wat in die Boererepublieke gegeld het, was soortgelyk aan die Amerikaanse republikeinse stelsel van daardie tyd. Daar was ʼn sterk beginsel dat die staat nie ʼn sterk staande weermag mag hê nie. Die rede was dat die staat dit teen sy eie burgers kan gebruik. Deur die kommandostelsel was die burgers medeverantwoordelik vir die handhawing van veiligheid en orde. Die Veldkornet was verantwoordelik vir die oproep van burgers, die polisiëring van sy wyk, vordering van belastings en uitreiking van wapens en ammunisie. Die Veldkornet was onder die bevel van die Kommandant, die Kommandant was onder die bevel van die Generaal, die Generaal was onder die bevel van die Hoofkommandant (Vrystaat) of Kommandant-Generaal (Transvaal). Die Hoofkommandant of Kommandant-Generaal het direk aan die President gerapporteer.

Die kommando se offisiere is verkies deur die lede van die kommando en is nie deur die regering aangestel nie. Dit het soms gebeur dat onbekwame persone as offisiere verkies is. Aan die anderkant het dit ook gebeur dat bekwame leiers, wat nie bekend was vir leierseienskappe nie, ontdek is en groot roem behaal het. Dissipline was moeilik afdwingbaar en leiers moes opgewasse wees om dit te hanteer.

Net voor die uitbreek van die Anglo-Boereoorlog is die range van offisiere verander. In die ZAR was daar assistent-veldkornet, veldkornet, kommandant en kommandant-generaal. Daar is ook as oorlogsmaatreël assistent-kommandante-generaal aangestel vir die verskillende gevegsfronte. Daar is ook veggeneraals aangestel in gevalle waar verskillende kommando’s as ʼn leërafdeling moes optree. In die Vrystaat kon elke leërafdeling sy eie kommandant-generaal kies wat sy opdragte van die Staatspresident sou ontvang. Die Staatspresident was die opperbevelvoerder. Die ander range was assistent-veldkornet, veldkornet en kommandant.

Na die Vrede van Vereeniging in 1902 is die kommandostelsel afgeskaf. In 1912 is die Burgermag ingestel  as ʼn komponent van die Unie-Weermag. Die Unieweermag was die staande professionele weermag. Die Burgermag was die voortsetting van die Britte se vrywilliger mag. Vorige lede van die Boerekommando’s kon by skietverenigings aansluit. In 1940 het die kommando’s onder beheer van die Vrywillige Reserwemag gekom. In 1948 is die Kommando’s weer geaktiveer as ʼn onderdeel van die Suid-Afrikaanse Weermag.

Onder beheer van die Suid-Afrikaanse Weermag, was die kommando’s nie meer selfstandig nie. Hulle het SAW uniforms en kentekens gedra en het ander range gekry. Die SA Leër was saamgestel uit ʼn voltydse mag en ʼn deeltydse mag. Die Voltydse Mag was die Staande Mag en Dienspligtiges. Die Deeltydse Mag het bestaan uit die Burgermag en die Kommando’s. Die Gebiedsmag was ʼn samestelling van gebiedsgebonde Kommando’s en die Burgermag wat operasioneel aangewend kon word. Die Kommando’s is as ligte infanterie toegerus en is opgelei vir teeninsurgensie. Dit het ingesluit die voorkoming van insypeling deur terroriste en gebiedsbeskerming teen terreur en sabotasie. Hulpverlening in tye van nood en na natuurrampe was ook deel van hulle verantwoordelikhede.

In 1960 was die bevelvoerder van ʼn plaaslike kommando ʼn kommandant. Hy was bygestaan deur ʼn kaptein / adjudant en ʼn administratiewe sersant. Daar was twee of meer veldkornetskappe in elke kommando, elk onder die bevel van ʼn kaptein. Die sterkte van ʼn veldkornetskap was 6 offisiere en 205 onderoffisiere en burgers. Kommando’s was in groepe ingedeel op grond van geografiese gebiede. Die aanvoerder van ʼn groep was ʼn groepkommandant. Die rang van groepkommandant is later verander na kolonel.

Onder die ANC bewind is die Kommando’s in 2003 afgeskaf. Dit sou vervang word met gespesialiseerde polisie eenhede.

Die Boerekommando’s was ons volksweermag en kon vinnig plaaslik optree indien ons veiligheid bedreig word. Vandag is daar baie van ons volksgenote wat meen dat ons weer kommando’s benodig. Dit wil voorkom asof hulle die SAW se kommandostelsel met Boerekommando’s verwar.

Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedinyoutube
Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedin

Tradisionele volksdrag

Illustrasie: http://mirageswar.com/uploads/posts/1206108333_w861.gif

Indien jy ʼn geleentheid moet bywoon geklee in tradisionele drag, wat gaan jy aantrek?

Kakieklere is nie tradisioneel nie, kort broeke en lang kouse ook nie, tweekleurhemde ook nie. Ontspanningsdrag is ook nie tradisionele drag nie.

Daar is skynbaar geen konsensus oor wat ons volksdrag is nie. Sommiges sê Voortrekkerdrag is tradisioneel, ander sê die drag tydens die Anglo-Boereoorlog is tradisioneel, en daar mag nog ander menings ook wees. Tradisionele drag is dit wat tydens ʼn heroïese tydperk in ʼn volk se geskiedenis gedra is.

...

Die Volkspelebeweging se kleredrag is gebaseer op die kleredrag van die Voortrekkers, maar is nie identies daaraan nie. Omdat dit gedra word by opvoerings is dit meer swierig as wat gewone drag sou wees. Volkspele was in 1938 gewild, maar belangstelling het sedertdien afgeneem. Die drag van volkspelers het ook nie algemene inslag by die volk gevind nie.

Een beskrywing van kleredrag direk na die Groot Trek vertel dat daar twee soorte kleredrag was: Kisklere en alledaagse klere. Kisklere was spesiale drag vir kerk en spesiale geleenthede, alledaagse klere was vir werk. Daar was verskille tussen persone en hulle kleredrag het van mekaar verskil volgens vermoë en smaak. Dorpe is min besoek en baie klere was tuisgemaak.

Mans se kisklere het bestaan uit broeke met ʼn groen- of donkergeelbaadjie met ʼn ry knope van bo tot onder. saam met ʼn onderbaadjie. Daarmee saam het hulle kouse en handgemaakte velskoene gedra, met ʼn smalrand bolhoed op die kop. Hulle het ook molvelpakke, velpakke en fluweelpakke met velskoene of velstewels gedra. Vrouens se kisklere was tabberds met wye moue en wye rompe wat versier was met valletjies. Rokke was lank met net die skoene wat wys. Tjalies en mantels was gewild en skoene was netjiese velskoene. Vir handskoene is moffies gedra. Hare was lank en is met houthaarnaalde of skilpaddopkamme vasgesteek. Vir hoofbedekkings het hulle veelkleurige kappies gedra. Seuns- en dogtersklere was soortgelyk aan die klere van volwassenes.

Daar is ook beskrywings van die kleredrag wat net voor die uitbreek van die Anglo-Boereoorlog gedra is. Die burgers van die republieke het ʼn beter lewenstandaard as die Voortrekkers gehad en kon ook beter aantrek as voorheen. Party was meer welgesteld as ander en gevolglik het kleredrag verskil van persoon tot persoon. Plaaslike kleremakers en winkels se klere was volgens die heersende Europese modes.

Die snit van manspakke en baadjies was eenvoudig. Manspakke het bestaan uit ʼn baadjie, ʼn onderbaadjie en ʼn langbroek. Baadjies was langer en het geronde punte voor gehad. Die dra van kruisbande was algemeen. Hemde was van eenvoudige snit met hoë, gestyfde boortjies. Strikdasse of wye losgeknoopte dasse is gedra. Bykomstighede was horlosiekettings, wandelstokke en sambrele. Mans het gewoonlik hoed gedra: strooihoede, panamas, stetsons en pette. Fabrieks en ingevoerde skoene was geredelik beskikbaar, maar velskoene was ook populêr. Meeste mans se hare was kort en hulle het ʼn snor of baard gedra. Seuns onder tien het kniebroeke gedra, daarna dieselfde klere as volwassenes. Al die klere was in ʼn verskeidenheid van gedempte kleure, effe en gestreep, beskikbaar. Formele klere vir spesiale geleenthede het van deftige drag verskil.

Dames wou graag mooi aantrek en het oorsese tydskrifte geraadpleeg. Die tydskrifte was al oud toe dit die republieke bereik het, en was eintlik reeds oudmodies. Damesklere kon in winkels gekoop word of dit kon by ʼn kleremaakster laat maak word. Die rompgedeelte van die rok het uit ʼn aantal bane bestaan, nousluitend om die middel en heupe, en het uitgeklok tot op die grond. Die lyfie is versier, dit was nousluitend en die neklyn was hoog. Die fokus was op die dame se dun middel en dit is deur ʼn gordel of versiering beklemtoon. Die rok is dikwels vervang met ʼn afsonderlike romp en bloes in dieselfde styl as die rok. Moue was groot en gepof van die skouer tot die elmboog en van elmboog tot pols nousluitend. Strooihoede met ʼn wye rand of kleiner hoede met ʼn smal rand was gedra. (Kappies is meestal tuis gedra as beskerming teen die son.) Die hoede is versier met ʼn lint of veer. Dames het meestal swart kouse onder die rokke gedra met stewels wat met veters of knopies vasgemaak word. Bykomstighede was serpe, handskoene en juweliersware. Dogters het jurkrokke met ʼn voorskoot gedra.

Die drag tydens die Anglo-Boereoorlog was onderhewig aan spesiale omstandighede. Burgers op kommando se drag was skynbaar die beter drag wat hulle sou gedra het in vredestyd, maar dit moet in gedagte gehou word dat klere verslete geraak het en nie behoorlik versorg kon word nie. Op ʼn stadium het hulle die Britte se klere gebuit omdat hul eie klere nie meer geskik was nie. Die vrouens in die konsentrasiekampe het slegs die klere gehad wat hulle kon saambring. Vrouens wat in swart geklee was, kon moontlik in rou gewees het.

Daar is talle swart-en-wit foto’s uit die tydperk voor en na die oorlog. Daar is tans ʼn persoon wat die ou foto’s op ʼn professionele manier inkleur. Dit gee aan ons pragtige voorbeelde van die tipe drag wat in daardie tyd gedra is.

In die besluit oor wat tradisionele volksdrag moet wees, sal die volgende riglyne van hulp kan wees. Dit moet die volkskarakter weerspieël, dit moet nie duur spesiaal gemaakte klere wees nie (dit moet bekostigbaar wees), dit moet daarvoor voorsiening maak dat elke persoon ook sy eie smaak kan volg, dit moet aantreklik lyk en dit moet aanpasbaar wees. Moontlik kan moderne klere relatief maklik aangepas word na die styl en voorkoms van volksdrag.

Wat dink jy? Hoe gaan jy aantrek?

Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedinyoutube
Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedin

Sedeloosheid by ons volk

Illustrasie: https://anethadewet.wordpress.com/2013/10/27/n-verlore-wereld/

Na die Tweede Wêreldoorlog het daar sedelike verval in die Westerse wêreld ingetree. Dit was ʼn geleidelike proses en vooroorlogse sedes is stuk-stuk afgebreek. Dit het oor die wêreld versprei deur publikasies, rolprente en musiek. Ons volk was nie immuun daarteen nie en het dit mettertyd nagevolg.

In 1963 is die Wet op Publikasies en Vermaaklikhede aanvaar om ons sedes te beskerm. Die doel was om publikasies ongewens te verklaar wat onbetaamlik of onwelvoeglik is, godslasterlik is of enige godsdiens aanstoot gee, wat enige bevolkingsgroep belaglik of veragtelik maak en wat nadelig is vir veiligheid of vrede. In 1974 is hierdie wet vervang met ʼn nuwe wet. Die redes vir die nuwe wet was dat die publiek nie meer vertroue in die bestaande stelsel gehad het nie en dat die vervlakking van die volk se moraal en goeie sedes kommunisme kon bevorder. Hierdie wet was drakonies en is veral deur Afrikaanse skrywers en kunstenaars gekritiseer. In 1995 is weer ʼn nuwe wet aanvaar wat groter verdraagsaamheid wou skep vir sedeloosheid. Die wet het die begrip sosiaal aanvaarbaar vervang met die begrip skadelik. Met ander woorde, dit maak nie saak of iets sosiaal onaanvaarbaar is nie, solank dit net die skadelik is nie. Of enige van hierdie wette tot verbetering van sedes gelei het, is te betwyfel. Ten spyte van sensuur, het die algemene sedes vervlak en verval. Verder het sensuur tot inperking van vryheid van spraak, wat ʼn hoeksteen van republikanisme is, gelei.

Ons sedelike verval hou ook verband met die ideologiese veranderinge tussen 1948 en 1994 binne die regerende Nasionale Party. Die tydperk van 1948 tot 1966 was gekenmerk deur die ideologie van Afrikaner-Nasionalisme, die jare van 1966 tot 1979 was gekenmerk deur Verligtheid, van 1979 tot 1989 was gekenmerk deur Hervorming en van 1989 tot 1994 was gekenmerk deur Magsdeling.

Tydens die tydperk van Afrikaner-Nasionalisme het ons steeds die tradisionele sedes van ons voorgeslagte gevolg. Tydens Verligtheid het ons geleidelik moderne Westerse liberalisme begin navolg. Hierdie soort liberalisme moet nie met klassieke liberalisme verwar word nie. Gedurende die tydperk van Hervorming was daar groot druk en protes om toe te gee aan moderne Westerse liberalisme. Onder Magsdeling is toegegee aan al die eise wat gestel is. Die volk het die owerheid gekies wat oor hom regeer het. Gevolglik is ons self medeverantwoordelik vir ons sedelike verval. Ons het veranderinge goedgekeur en sonder kritiek nagevolg, die minderheid het probeer wal gooi maar kon nie daarin slaag om die hele volk te oortuig nie.

...

Suid-Afrika het in 1976 televisie gekry. Aanvanklik was goeie programme uitgesaai, maar in later jare het dit verswak en uiteindelik net dit ʼn wegbereider vir moderne Westerse liberalisme geword. Televisie het so populêr geword dat mense hulle aandetes voor die televisie genuttig het. Dit het die samesyn en gemeenskaplikheid van die gesin grootliks vernietig. Indirek het dit ook die gesin se godsdiensbeoefening laat skipbreuk lei. Dit het ook sosiale verkeer benadeel, soveel so dat jy amper ‘n tyd moes bespreek om vir vriende en familie te gaan kuier.

ʼn Baken in ons sedelike verval was die Egskeidingswet van 1979. Van antieke tye af, was die basiese  regsbeginsel die skuldbeginsel: in geval van egskeiding was een party skuldig en die ander party was onskuldig. (Dit was ook moontlik dat albei partye skuldig was). Onder die ou egskeidingswet was die hoofgronde van egskeiding owerspel en kwaadwillige verlating. Regsgeleerdes, predikante en sosioloë het gemeen dat die ou wet hervorm moet word. Die 1979 wet het die skuldbeginsel afgeskaf en vervang met ʼn moderne beginsel: onherstelbare verbrokkeling van die huwelik (niemand het skuld daaraan nie, dit is ʼn normale ding dat huwelike misluk). Die gevolg was nie dat egskeidings verminder het nie, maar dat egskeiding makliker geword het en vermeerder het. Die verandering in die wet het verder veroorsaak dat die huwelik self nie meer so belangrik is nie, en beslis ook nie heilig is nie. Mense het, in navolging van Westerse tendense, begin om saam te woon sonder dat hulle getroud is. Hele gesinne het verbrokkel en kinders het sonder een ouer grootgeword. Die gesin en gesinslewe het in baie gevalle in duie gestort en dit het ook godsdiensonderrig benadeel.

Binne ʼn betreklike kort tyd het daar by ons ‘n toegeeflikheid en verdraagsaamheid ten opsigte van seksuele sake ingetree. Kinders en jongmense het meer selfstandig teenoor hulle ouers geword en respek vir hulle meerderes, ook buite die gesin, het verdwyn. Skoolgaande kinders het swanger geword en buite-egtelike kinders het algemeen geword. Die vrou het geëmansipeerd geword, baie moes weens ekonomiese behoeftes voltydse betrekkings aanvaar. In vaderlose gesinne het die vrou die broodwinner geword. Dit alles het die rol van die vader afgebreek en die tradisionele gesinslewe benadeel.

Wanneer is goed goed en sleg sleg? Die moderne mens vind dat hy nie ‘n vaste fondament het waarop hy die vraag kan beantwoord nie en dit skep by hom verwarring en onsekerheid oor sy sedelike oortuigings en oor die goed-of-kwaad van sy doen en late. Die resultaat is dat hy sy sedelikheid of onsedelikheid as sy private saak beskou en dat hy kan doen wat hy wil. Sy standpunt is dat hy nie skuldig aan enige iets is nie, want sedes is in die moderne lewe nie meer geldig nie, goed en kwaad bestaan nie meer nie.

Die werklikheid is egter dat goedheid, geregtigheid en liefde wel bestaan, maar dat boosheid, haat en wreedheid ook bestaan. Daar is ‘n inherente boosheid in die mens wat hom die kwade laat doen. Dit is nie God wat boosheid pleeg nie, dit is die mens wat dit doen. Die mens is nou eenmaal ‘n sedelike wese en word gekonfronteer met die keuse tussen wat sedelik goed en wat sedelik sleg is.

Die mens wat dink dat sy onsedelikheid en losbandigheid sy private saak is, maak ʼn fout. Sy doen en late het gevolge vir ander mense. Dit is nie net dat hulle sy gedrag afkeurenswaardig vind nie, dit het ʼn praktiese uitwerking op hulle eie, hul gesinne en hul gemeenskap, se lewens. Dit is opmerklik dat  etniese en godsdienstige gemeenskappe nie sulke gedrag spontaan goedkeur nie maar dat hulle op een of ander manier gedwing moet word om dit te doen.

Dit is verblydend dat nie almal van ons volk die hedendaagse sedeloosheid aanvaarbaar vind nie. Daar is nog van ons mense wat sedelik leef en wil leef. Die probleem is daardie lede van ons volk wat sedeloos geword het. Kan dit omgekeer word?

Dit is duidelik dat die agteruitgang van sedes saamgaan met ʼn oortuiging van skuldloosheid. Dit lei daartoe dat mense verskonings gebruik om hulleself te regverdig. Dit is iemand of iets anders se skuld, almal doen dit en daarom is dit nie verkeerd nie, dit is die moderne manier, teenstaanders is net veroordelend, ensovoorts. Om sedes te herstel sal mense ʼn skuldbesef moet ontwikkel. Sonder erkenning van skuld is vergifnis onmoontlik en kan die kwade nie oorwin word nie. As iemand skuldloos is, het hy nie vergifnis en verlossing nodig nie en het Christus tevergeefs vir hom gesterf.

Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedinyoutube
Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedin

Afgeskafte feeste

Illustrasie: https://www.boeredansgroep.co.za/wgallerydisplay.php?album_id=252282#gallery-16

Een van die gevolge van die 1994 oorgawe was dat al die openbare vakansiedae wat op ons volksfeeste betrekking het, afgeskaf is. Slegs 16 Desember het as openbare vakansiedag bly voortbestaan, maar nie meer as Geloftedag nie.

Die eiesoortigheid van ons volksfeeste voor 1994

Daar is ʼn merkwaardige eiesoortigheid in ons volk se gebruike met feeste. Daar is sekere elemente wat by elke volksfees voorkom. Verder is dit merkwaardig dat hierdie gebruike regdeur die land voorkom het.

Daar is altyd ʼn godsdienstige element by volksfeeste. Opening word met skriflesing en gebed gedoen en op dieselfde manier afgesluit. Baie feeste het ook ʼn soort kerkdiens as ʼn belangrike item op die program. Meestal was dit susterkerklik van aard met ʼn preek en godsdiensliedjies.

...

Toesprake by ʼn volksfees bring ʼn boodskap wat gepas is by die geleentheid. Dikwels is die spreker welsprekend en praat op ʼn hoogdrawende manier. Ons as volk het ʼn neiging om van ʼn leier te verwag om ʼn goeie spreker te wees en om van ʼn goeie spreker te verwag om ʼn goeie leier te wees. Daar het ook ʼn gewoonte ontstaan dat politici gekies word as sprekers en dat politiek ingesleep word by suiwer kultuursake.

ʼn Tekortkoming van ons volk is dat ons stilbly en luister en dit wat ons hoor as reg en goed aanvaar. Ons praat nie terug nie en vra ook nie vrae nie. Ons is deur die kerk, politiek en kultuur gekondisioneer om so te wees.

Musiek en sang het nog altyd gesukkel om by volksfeeste ʼn regmatige plek te kry. Ons mense het nie ʼn spontane sanglus nie en verkies om luisteraars te wees.

Feeskomitees streef daarna om feeste by monumente en gedenktekens te hou. ʼn Monument of gedenkteken is ʼn sigbare teken van dit waaroor die fees gaan. Ons het twee soorte monumente en gedenktekens: eerstens die wat ons herinner aan belangrike geskiedkundige gebeurtenisse en tweedens die wat ter ere van “groot manne” opgerig is.

Feeste wat in 1994 afgeskaf is

Majubafees op 27 Februarie. Nadat Brittanje die ZAR beset het, was daar groot ontevredenheid onder die burgers van die ZAR. Daar is ʼn groot vergadering by Paardekraal gehou en op 16 Desember 1880 het hulle die Bloedrivier Gelofte herbevestig en trou aan mekaar gesweer. Die burgers het ʼn groot klipstapel daar opgerig as getuienis van hulle erns.

Op 27 Februarie 1881 het hulle met die Britse magte slaags geraak by die berg Majuba. Die Slag van Majuba was die grootste nederlaag tot daardie datum toe in Groot Brittanje se militêre geskiedenis. Op 31 Mei 1882 het die nuwe Volksraad van die ZAR die erkenning vir die oorwinning aan ons hemelse Vader te gee. Hulle het ook onderneem om dit aan die nageslag bekend te maak en om die dag as ʼn openbare vakansiedag te proklameer. Sedert1888 is Majubadag op groot skaal gevier. In 1994 is hierdie herdenking deur die nuwe regering afgeskaf. Sedertdien word dit nog deur kultuurorganisasies gevier en daar is elke jaar ʼn fees by Majubaberg.

Die feesprogram kan bestaan uit die sing van volksliedere, vlaghysing, optogte en vlae, godsdiens oefening, toespraak, boeresport en skyfskiet.

Stigtingsdag op 6 April. Met die opkoms van Afrikaner-Nasionalisme is daar doelbewus gesoek na geskiedkundige gebeure wat feestelik herdenk kon word. Jan van Riebeeck het op 6 April 1652 aan wal gestap. Die eerste herdenking van 6 April was in 1933 en dit is in 1938 as volksfees aanvaar.

Op 6 April 1952 was dit die 300-jarige herdenking van die van Riebeeck landing. Die hooffees was in Kaapstad, maar daar was ook kleiner feeste in talle dorpe regdeur Suid-Afrika. Hierdie herdenkings het geskiedkundige opvoerings en godsdienstige byeenkomste ingesluit. Van Riebeeckdag het van 1952 af ʼn openbare vakansie dag geword.

In 1980 is die naam van die fees verander na Stigtingsdag. Dit is in 1994 deur die nuwe regering afgeskaf. Die sogenaamde van Riebeeck gelofte was ʼn voorgeskrewe gebed van die VOC wat deur van Riebeeck gelees was. Daar was op daardie stadium geen gedagte aan volksplanting nie.

Hemelvaart, gewoonlik in Mei. Hemelvaart is ʼn kerkfees wat in verskeie lande gevier was. Dit herdenk die hemelvaart van Jesus Christus, toe Hy opgevaar het na die hemel om aan die regterhand van die hemelse Vader te gaan sit. Volgens die berekeningsmetode wat in Westerse kerke gebruik word, val Hemelvaart veertig dae na Eerste Paasdag en 10 dae voor Pinkster. Hemelvaart val altyd op ʼn Donderdag.

In baie lande is dit ʼn openbare vakansiedag wat met ʼn kerkdiens gevier word. In Suid-Afrika is hierdie vakansiedag in 1994 afgeskaf. Hemelvaart word nog hier en daar as ‘n kerkdiens gehou.

Republiekdag op 31 Mei. Daar het drie belangrike gebeure op 31 Mei plaasgevind: Op 31 Mei 1902 het die Bittereinders vrede met Groot Brittanje gesluit, op 31 Mei 1910 het die Unie van Suid-Afrika ontstaan en op 31 Mei 1961 het die Republiek van Suid-Afrika ontstaan. Op 1 Mei 1994 het Suid-Afrika weer tot die Statebond toegetree en is die 1961 uittrede ongedaan gemaak.

31 Mei 1902 kan Bittereinder-dag genoem word. Aangesien slegs Bittereinders betrokke was, sluit dit hanskakies en hensoppers uit. Dit was ʼn droewige geleentheid, want toe het ons ons vryheid en eie vaderland verloor. (Dit is in 1994 weer verloor.) Dit was nie ʼn openbare vakansiedag nie en sou dit gevier gewees het, sou dit vir ons volk ʼn dag van hartseer gewees het.

Op 31 Mei 1910 is verskeie lande en gebiede wat deur Brittanje verslaan is, saamgevoeg in ʼn nuwe Britse kolonie, die Unie van Suid-Afrika. Daarmee het ʼn multi-etniese staat tot stand gekom wat meer probleme geskep het as wat daar voorheen was. Uniedag was ʼn openbare vakansiedag tot en met 1960. Die dag was ʼn feestelike geleentheid vir Engelse en die hanskakies en hensoppers.

Die Republiek van Suid-Afrika het in 1961 ontstaan en geduur tot 1994 toe. Die koms van ʼn republiek was ʼn blye dag en is op groot skaal en met groot vreugde gevier. Ons volk het gemeen dat dit die verlies van 1902 sal herstel en ʼn nuwe toekoms sal inlei. Hierdie dag was gevier as Republiekdag en was ʼn openbare vakansiedag. Die ouer garde onthou nog die Republikeinse Ideaal en het dit aan hulle nasate oorgedra. Dit was ʼn minder gelukkige dag vir Britsgesindes. Ongelukkig was die Republiek steeds ʼn voortsetting van die multi-etniese Unie en het daar geen Volksrepubliek tot stand gekom nie.

Skynbaar word hierdie dag nie meer gevier nie.

Heldedag op 10 Oktober. In die Boererepublieke was daar feesdae op die President se verjaardag. Dit is sedert 1861 in die OVS gedoen en vanaf 1874 in die ZAR (met President Burgers se verjaardag). Op so ʼn dag was daar vlae, saluutskote, partytjies en danse. In 1882 is daar begin met die viering van Paul Kruger se verjaardag en ʼn vakansiedag is ingestel. Paul Kruger was toe nog nie president nie maar was toe reeds ʼn besondere simbool vir sy volk. Die dag was bekend as Landsvaderfees. In 1888 was daar ʼn groot fees met boeresport en toesprake.

Na 1902 was daar pleidooie om 10 Oktober ʼn openbare vakansiedag te maak, dit het eers in 1948 gebeur. Die dag was eers bekend as Krugerdag en later as Heldedag ter ere van alle volkshelde van die verlede. President Steyn en genl. Christiaan de Wet het ook in Oktober verjaar. 10 Oktober 1899 was die datum waarop die Anglo-Boereoorlog begin het.

Die Krugerfees van 1949 het saamgeval met die vyftigjarige herdenking van die uitbreek van die Anglo-Boereoorlog. In 1994 is hierdie dag afgeskaf en word tans nog steeds onder ons volk gevier. ʼn Onlangse fees het die volgende items ingesluit: verootmoedigingsdiens, toesprake, boeresport, skyfskiet en tradisionele eetgoed.

Al hierdie feeste was belangrik vir ons volk. Dit was nie belangrik vir die ander etniese en multikulturele mense in Suid-Afrika nie en is gevolglik afgeskaf as openbare vakansiedae. Om nog steeds ons volksfeeste te handhaaf hang nou van onsself af. Ons kan kies tussen die voortbestaan van feeste of ons kan dit ook in die asblik gooi. Volksfeeste kan ʼn goeie geleentheid wees om ons as volk bymekaar te bring.

Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedinyoutube
Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedin

Hoe ons die Boeretaal “gooi”

Illustrasie: https://www.wendymaartens.co.za/kinderboeke/afrikaans/

Ons volkstaal, Boere-Afrikaans, is  ʼn aanpassing van 17de eeuse Nederlands (voordat Standaard-Nederlands ontstaan het). Die veranderinge wat hier plaasgevind het, was dat Boere-Afrikaans ʼn vereenvoudiging van Nederlands geword het. Woordgeslag het verdwyn, daar is nie meer persoonsvorms van die werkwoord nie, daar word nie meer onderskei tussen sterk en swak werkwoorde nie, buigingsuitgange van selfstandige naamwoorde het afgeslyt, werkwoordvorms is vereenvoudig en die lidwoord “het” word nie meer gebruik nie. Afrikaanse leenwoorde kom meestal uit Engels, Maleis en Afrikatale terwyl moderne Nederlandse leenwoorde meestal uit Engels en Frans kom.

Ons het ʼn tradisie om nuwe woorde te skep eerder as om vreemde woorde te leen by ander tale. Voorbeelde van meer onlangse nuwe skeppings is megagreep en skootrekenaar.

Ons naamgewing van plante, insekte en diere toon ons skeppingsvermoë met ons taal. Dit toon ook die stadiums van naamgewing waardeur ons voorgeslagte gegaan het. Aanvanklik is name gekies vanuit ons voorouers se Europese agtergrond, byvoorbeeld vaderlandswilg. Latere name het ʼn Afrika agtergrond, soos kafferboom (“kaffer” beteken van Afrika, nie van Europa nie). Daar is ook leenwoorde uit Afrikatale soos boegoe en koedoe. Daarna word name gegee op grond van die eienskappe daarvan, soos byvoorbeeld tolbos.

...

Sommige plekname kom uit stamlande, ander kom uit die Bybel. Eie skeppinge van plekname eindig dikwels met -pan, -vlei, -spruit, -fontein, -rivier. Ander spreek van nood, soos Welgevonden en Moedverloren. Daar is ook name uit geskiedkundige wedervarings soos Vegkop en Weenen. Daar het ook vernoeming van persone plaasgevind, byvoorbeeld Pretoria en Stellenbosch.

Die gee van byname aan mense is ʼn ou volksgebruik. Dit is meestal gegee om persone met dieselfde name van mekaar te onderskei. Liggaamlike en geestelike kenmerke is gebruik vir die vind van byname. Persone se beroepe, gewoontes en ander unieke eienskappe is ook gebruik. Party byname was om ʼn persoon te spot en ander om iemand te huldig.

Ons het ook ons eie gesegdes geskep. Die ouer gesegdes handel hoofsaaklik oor die ossewa, jag, landbou, veeteelt en die omgewing. Byvoorbeeld: Soos ‘n os neerslaan.

Volksverhale is mondelings oorgelewerde stories en moet onderskei word van letterkunde. ʼn Volksverhaal is kultuurbesit en word oorvertel deur een geslag aan die volgende. Daar is verskillende soorte volksverhale wat oorvertel word.

In volksverhale is daar allerlei wonderlike dinge wat nie in die werklikheid gebeur nie. Diere en ander dinge tree op soos mense en kan ook praat. Ouer verhale vertel van dinge van lank gelede. Voorbeelde van verskillende soorte volksverhale is sprokies, spookstories, liegstories en nog meer.

Ons het ʼn tradisie van storievertellers. ʼn Goeie storie kan ʼn ware verhaal wees wat vermaaklik aangebied word. Dit kan ook grootliegstories, jagverhale, en bangmaakstories wees. Stories word vertel om kampvure, op stoepe en oral waar mense op iets wag en die tyd probeer omkry. Ingesluit hierby is ook die vertel van grappe. Ons het ʼn eie onderskeibare sin vir humor.

Humor is ʼn integrale deel van ons volkstaal. As ons ongelukkig is met iets, skerts ons oor dit om van stres ontslae te raak en ons misnoeë met iets aktueel uit te spreek. Taalvaardigheid word gebruik om iemand te vermaak en te laat lag, selfs wanneer daar slegte nuus of ander negatiewe gebeure is. Dit help ons om nie in sak en as te verval nie.

Daar is ʼn verskil tussen ʼn mite en ʼn volksverhaal. In mites word gepoog om verklarings te vind vir onverstaanbare verskynsels en daar is altyd iets bonatuurliks, soos gode, by betrokke. Volksverhale kom voor by plattelanders en poog om samelewingskwessies aan te spreek

ʼn Legende is ʼn verhaal wat binne die geskiedenis plaasvind. Dit kan dalk waar wees of dalk nie. Dit vertel van gebeure wat moontlik kon gebeur het maar wat nie bevestig kan word nie. Die legendes wat by ons bekend is, sluit in Antjie Somers, Die Vlieënde Hollander en Racheltjie de Beer.

ʼn Fabel is ʼn kort storie met ʼn sedeles. Mense se deugde en ondeugde word uitgebeeld met diere as die karakters. Van die bekendste fabels is Die skilpad en die haas en Die wolf en die skaapwagter.

ʼn Sprokie is ʼn storie oor mense en fantastiese wesens soos feetjies, hekse, reuse, kabouters en mense. Dit is kinderverhale en sluit in Rooikappie, Sneeuwitjie en Die drie varkies. Die bekendste sprokies is van Europese herkoms. Hulle het ʼn drieledige bou met die klem in die derde afdeling.

Raaisels was hoog aangeskryf in die kultuur van die Germane. Dit word gebruik om die hoorders se skerpsinnigheid te toets. Vir die persoon wat eerste die raaisel oplos, was daar ʼn beloning. Allerlei kunsgrepe word in raaisels gebruik: beeldspraak, teenstelling, verswyging, verkorting, woordspeling en dubbelsinnigheid.

ʼn Rympie vertel ʼn eenvoudige verhaal en maak gebruik van rym, ritme en klankherhaling. Dit kom uit ons stamlande maar ons het ook ons eie skeppings. Daar is verskillende soorte rympies, soos wiegrympies, minnerympies, babarympies en speletjierympies.

Sommige van ons volksliedjies is gegrond op Engelse modelle (Sarie Marais). Volksliedjies het behoue gebly by Nuwejaarsaand, bruilof en verjaarsdag geleenthede. Daar word onderskei tussen dansliedjies, piekniekliedjies en minneliedjies. Die volkslied se voortbestaan word bevorder by die boeredans, kinderkrans, piekniek en volkspele. Verstedeliking, kultuurbotsing en kommersiële vermaak is nadelig vir volksliedjies.

Volkstoneel het in die verlede ʼn belangrike rol gespeel op die platteland. Om die gehoor te boei was dit nodig dat die toneel die volkstaal moet gebruik. Daar was ook vroeër debatsverenigings wat gedien het as ʼn intellektuele sentrum vir jongmense.

Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedinyoutube
Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedin

Wat is Volksgeloof?

Illustrasie: https://nl.wikipedia.org/wiki/Spook#/media/File:William_Hope_001.png

Volksgeloof en kerkgeloof is twee heeltemal verskillende sake. Volksgeloof is nie ’n godsdienstige of wetenskaplike oortuiging nie. Sommige mense verkeer onder die indruk dat iets deur bonatuurlike magte of kragte veroorsaak word. Hierdie mense poog dan om hierdie magte of kragte te benut of teen te werk. Meestal is dit om geluk te bekom en ongeluk te vermy.

Baie lank gelede was ons Germaanse voorgeslagte heidene. Nadat hulle gekersten is, was hulle vir eeue Christene, waarskynlik Rooms-Katoliek. Ons direkte voorgeslagte het, as Protestante, met die Rooms-Katolieke Kerk gebreek. Ons stamouers was stoere Calviniste wat hulle nie met  òf heidense òf katolieke praktyke opgehou het nie. Ons sou dus kon dink dat ons geen volksgeloof erfenis het nie.

Het jy al gehoor dat die getal 13 ongelukkig is?  Dat ’n gebreekte spieël sewe jaar van ongeluk veroorsaak? ’n Hoefyster aan die deur is ’n gelukbringer? ’n Swart kat bring ongeluk en ’n molpootjie bring geluk? Al hierdie goed is bygelowe wat ons vandag nog teenkom. Waar kom dit vandaan as dit nie van ons stamouers af  kom nie?

...

Almal het seker gehoor van dwergies, feetjies, kabouters en elwe. Ook van meerminne en weerwolwe. Dwergies is aardmannetjies wat snags uitkom. Feetjies is vriendelik en beskerm mense. Kabouters bly in die dakstrooi en is aan daardie huis verbonde. Elwe is die siele van afgestorwenes wat in bosse, berge en riviere woon. Dan is daar is ook nog Klaasvakie, die tandemuis en die ooievaar wat babas bring. Vandag weet ons van hulle uit kinderstories. Ons weet hulle bestaan nie regtig nie.

Paaiboelies (kinderskrikke) se doel is om kinders se gehoorsaamheid te bevorder of om hulle van gevaarlike plekke af weg te hou. Paaiboelies kan mense, halfmense, diere of leweloses wees. Antjie Somers is een.

Die moderne wetenskap het betreklik onlangs tot stand gekom. Voor dit was daar geglo dat die aarde plat is, dat die maan geestesversteurings veroorsaak, dat die sien van ʼn verskietende ster jou wense sal bewaarheid. Die eet van geelwortels gee krulhare, klawervier is ʼn gelukbringer. Daar was geglo in fabelagtige diere soos die griffioen en eenhoring – dit word nog steeds in heraldiek gebruik. ʼn Uil is ʼn onheilsbode en vlermuise sit vas in mens se hare. Vandag is daar beter kennis beskikbaar en is hierdie gelowe net vir vermaak.

Die geloof in spoke is oeroud en kom voor in meeste kulture. Die mens se gees is ’n aparte innerlike wese wat met iemand se dood sy liggaam verlaat. ’n Spook is dan hierdie gees van ’n afgestorwene wat nie tot rus kom nie en ronddwaal. Spookgestaltes is soms sigbaar en soms onsigbaar. Hulle is plekgebonde en moet ’n mens kry om hulle te help. ’n Hemeling is ’n plaagsugtige of bose gees. ʼn Goeie spookstorie is goeie vermaak. Maar wie weet verseker dat daar nie spoke is nie?

Hekse ken ons net uit storieboeke en flieks. Blanke towenaars is hoofsaaklik daar om siektes te genees of boosdoeners aan die pen te laat ry. Hulle word “besprekers” genoem. Goëlery is waar een persoon deur ʼn ander geteister word deur bonatuurlike magte. Afweermiddels wat gebruik word is ʼn perdeskoen, knoffel, ʼn Bybel, ensovoorts. Die dinge is vreemd aan ons Protestantse erfenis en het vanuit ander oorde by ons aangekom. Tog is daar individue wat dit glo en beoefen. Spiritisme kom nie in ons kultuur voor nie. Hierdie goed is nie onskuldig nie en moet vermy word.

ʼn Nagmerrie in volksgeloof is iets anders as ʼn slegte droom, dit is ʼn nagbeklemming wat feitlik tasbaar is. Soms word ʼn gestalte gesien, die gestalte beklem die bors en asemhaling word berem. Dit is ʼn boosaardige aanval en bestaan regtig en kan ook as geestelike oorlogvoering gesien word. Daar word gemeen dat iemand van gedaante verander om snags boosheid te pleeg. Perde word ook aangeval en is die volgende oggend natgesweet en ontsteld.

Mense wil graag weet wat in die toekoms gaan gebeur. Gaan die ongetroude ʼn lewensmaat vind, gaan die sieke genees word, gaan geldsake verbeter? Waarsêers gebruik die sterre, die lees van handpalms en tarot kaarte om die toekoms te voorspel. Swart toordokters gooi dolosse. Protestante keur hierdie praktyke af, en meeste mense dink dit is bog. Nogtans is daar tog mense wat hulle hiermee ophou.

Voorbodes of voorspooksels is ʼn aanvoeling van naderende onheil, byvoorbeeld sterftes. Drome word gesien as boodskappers van God. Hemelse gesigte se doel is bekering of ʼn boodskap aan iemand wat op sterwe lê. Daar is ook persone wat as “eie profete” beskou word. Hierdie sake kom ook in ʼn Christelike konteks voor maar is nie noodwendig deel van kerkgeloof nie. Ons volksgeskiedenis het verskeie voorbeelde van besluite wat geneem is op sterkte van drome en die woorde van profete. Maak seker dat dit eg is voor jy keuses maak en besluite neem.

Daar is ook “christelike” bygelowe. Die duiwel word voorgestel met bokhorings, bokpote, drietand vurk en ʼn pylstert. Engele word voorgestel om soos mense met vlerke te lyk. Die vrug wat Adam en Eva geëet het was ʼn appel. Vermoedelik is hierdie van Rooms-Katolieke oorsprong. Hierdie sienings is foutief, maar daar is tog mense wat dit glo.

Kersfees en Paasfees is oorspronklik nie deur ons stamouers gevier nie. Dit het eers na die Britse besetting in 1806 ingesluip. Albei feeste bestaan gedeeltelik uit Bybelse en gedeeltelik uit heidense gebruike. Dit is nie suiwer Christelike of Bybelse feeste nie en behoort gesien te word as volksfeeste.

Ons Protestantse voorouers was sterk gekant teen onbybelse gelowe en praktyke, hulle het dit as afgodery gesien. Nogtans het sommige van hierdie bygelowe oorgebly uit die Oud-Germaanse tyd, miskien omdat dit hoofsaaklik vir kindervermaak is. Die Engelse kultuur was minder streng en ons het van die Oud-Germaanse gelowe by hulle oorgeneem. In ʼn minder mate, maar meer skadelik, het ons sommige gelowe en praktyke by Maleiers en Bantoes geleer.

Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedinyoutube
Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedin

Kakiebos Kersfees

Illustrasie: http://www.agrieco.net/article.aspx?id=974

Wanneer is Kersfees vir die eerste keer in Suid-Afrika gevier? Tussen 1652 (toe Van Riebeeck geland het) en 1806 (toe die Britse Besetting plaasgevind het), was almal in die Kaap van Goeie Hoop salig onbewus van iets soos Kersfees. Hulle het nog nooit daarvan gehoor nie, Kersfees het glad nie bestaan nie.

Met die Slag van Bloedrivier het die Volksraad ʼn Joernaal  laat hou van daaglikse gebeure. Hierdie Joernaal (gehou deur die Volksraad se Sekretaris) strek van 3 tot 27 Desember 1838. Die inskrywing vir 25 Desember 1838 lui soos volg: Des anderen daags, zynde de 25e, werd er ʼn kapitein van Dingaan, deur de kafferspioenen gevangen opgebracht. Deze verhaalde veel; doch men kon maar weinig geloven. Hy verhaalde echter van de marteling, evenals de vorige. Daar is geen melding van Kersfees, rusdag, godsdiens of iets anders nie.

Hierdie onkunde oor Kersfees was algemeen by Protestante in die Kaap, Skotland en die VSA. Die Protestantse leiers (soos Calvyn en Knox) was heftig teen hierdie fees gekant. Op plekke is dit selfs verbied. Na die Amerikaanse Rewolusie is Kersfees as ʼn Engelse tradisie gesien en ontmoedig.

Wat het gebeur dat ons vandag wel Kersfees vier? Ons voorgeslagte het nie Kersfees gevier nie, hulle was daarteen gekant. Die aanvaarding en instelling van Kersfees was ʼn ernstige afwyking van die Protestantse leer. Dit het reguit ingedruis teen Johannes Calvyn se standpunt daaroor.

Dit is duidelik dat Kersfees saam met die Britse Besetters na die Kaap gekom het. Die bevordering van Kersfees het blykbaar sedert die 1820’s plaasgevind. Die Kaapse Kerk (NG Kerk) was groot bewonderaars van alles wat Brits was en het reeds in 1824 gepraat van Kersfees as ʼn godsdienstige dag. Aangesien hulle die Voortrekkers onder tug geplaas het, was hulle invloed in die Vrystaat en Transvaal beperk. Sedert die 1850’s is daar in die Kaapkolonie begin met Kersfeesviering en is Kersdag tot vakansiedag verklaar. Sedert die 1890’s het Koningin Victoria se oproep om Kersfees te vier, steun in die Kaapkolonie gekry.

Die viering van Kersfees het mettertyd ook die Boererepublieke ingedring. Die Suid-Afrikaanse Republiek (ZAR) het in 1865 dit goedgekeur dat burgers op 25 Desember tuis mag bly en dit as ʼn godsdienstige rusdag mag gebruik. Die Vrystaatse Republiek het dit in 1891 nagevolg. Kerke het die dag vir nagmaal aangewend, die burgers het dit gebruik vir piekniek en vermaak.

Die kommersialisasie van Kersfees het eers later in die 20ste eeu stoom begin optel. Winkelsentrums het met uitstallings, plakkate, die speel van kersliedere en spesiale aanbiedings die publiek se belangstelling geprikkel. Dit is ook nie net die gee van geskenke waarop geld spandeer word nie. By ons val Kersfees binne die somervakansie en selfs die wat nie verlof neem nie maak ʼn mini-vakansie daarvan. Gevolglik word geld ook spandeer op kampering, ekstra kos en drank. Daar is glo ondernemings wie se verkope oor Kersfees meer as 50% van hulle jaarlikse verkope is.

Kersfees word algemeen as ʼn christelike fees beskou. Moslems in Westerse lande beywer hulle vir die afskaffing daarvan. (Hoewel die meerderheid Westerlinge nie meer Christene is nie, vier hulle nog steeds Kersfees!). Die naam is afkomstig van die Middelnederlandse woord Kerst wat Christus beteken.

Wanneer is Kersfees vir die eerste keer gevier? In die eerste eeue van die Christendom was daar nie so ʼn fees nie en was Christene gekant teen alle praktyke, ook geboortedag herdenkings, wat in paganisme voorgekom het. Nadat die Rooms-Katolieke Kerk ontstaan het, is Kersfees binne die Kerk toegelaat. Christene buite die Kerk het nie Kersfees gevier nie.

Oor die paganistiese herkoms van Kersfeesgebruike is heelwat geskryf. Die datum 25 Desember is dieselfde as die Romeine se Dies solis invicti nati (dag van die geboorte van die onoorwinlike son). Baie nuwe lidmate van die Katolieke Kerk het volgehou met hulle paganistiese feeste. Die Kerk kon nie daarin slaag om hierdie fees uitgeroei te kry nie en het dit toe oorinterpreteer as die geboorte van Christus. Dit is gedoen deur die geboorte van die son gelyk te stel met die geboorte van Christus.

Die tradisies van die kersboom, Kersvader, liggies, kleure, geskenke ensomeer is alles vanuit die paganisme. Niks daarvan is christelik of Bybels nie. Kerkgenootskappe probeer al vir eeue om Kersfees christelik te maak deur dit as die geboortedag van Christus voor te stel. Hulle het tradisies geskep met ʼn baba, skaapwagters en wyse manne. Die gee van geskenke word dan gekoppel aan die Wyse Manne uit die Ooste wat aan Christus geskenke gebring het (die wyse manne het eers ʼn geruime tyd na die geboorte opgedaag). Ook hiervan is niks christelik of Bybels nie. Die kerklike Kersfees is ʼn mensgemaakte tradisie.

Waarom vier Christene nog steeds Kersfees? Dit is tog duidelik dat daar niks Bybels daaraan is nie, inteendeel alles daaraan is onbybels. Elke keer wanneer daar in die geskiedenis ʼn terugkeer na die  ware Christelike leer was, is Kersfees ook verwerp.

Is daar ʼn soort “groepsgees” wat mense laat voel hulle moet meedoen met die wêreld? Is dit die kommersiële opwinding wat almal saamsleur? Of is dit die skyn van christelikheid wat mense oortuig?

Uiteindelik maak dit nie saak wat ek of jy daarvan sê nie, of wat ek of jy wil glo of nie wil glo nie. Elkeen sal self besluit of hy Kersfees wil vier, of nie. Die reg of verkeerd word deur Christus self besluit. Ons moet voor Hom staan en aan Hom rekenskap gee.

Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedinyoutube
Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedin

Die Raaisel van die 1992 ja-stem

Illustrasie: https://artoffarstar88.wordpress.com/tag/1992-referendum/

Ons witmense is in die moeilikheid, baie diep moeilikheid. Hoe het dit gebeur? Het ons vyande ons oorwin of het ons dit oor onsself gebring?

Dit is moontlik dat daar van ons eie mense is wat dink dat ons nie in die moeilikheid is nie. Ek ken nie self so iemand nie, maar dit is teoreties moontlik dat iemand so kan dink. Ek weet nie wat om vir so ʼn persoon te sê nie, miskien net “rus in vrede”.

Daar is verskillende menings oor hoe dit gebeur het dat ons in hierdie situasie is. Een groep sal sê dat dit maar een van daardie dinge is, daar is geen spesifieke oorsaak daarvoor nie. ʼn Tweede groep sal meen dat dit iemand anders se skuld is, byvoorbeeld dat dit FW de Klerk se skuld is. Die derde groep, waarskynlik die minderheid, sal dink dat dit ons eie skuld is.

Die wat dink dat niks besonders ons moeilikheid veroorsaak het nie, maak ʼn fout. Daar is in elke situasie ʼn oorsaak en ʼn gevolg. Die gemors waarin ons verkeer is die gevolg van iets wat in die verlede gebeur het. Daardie iets is die oorsaak van ons probleem. Terselfdertyd is daardie iets wat in die verlede gebeur het, ook die gevolg van iets wat verder terug in die geskiedenis gebeur het. Elke gevolg is terselfdertyd die oorsaak van iets anders.

Dit is duidelik dat ons huidige probleem ontstaan het met die referendum van 1992. Die probleem was dat twee-derdes van die blankes aan FW de Klerk en sy trawante toestemming gegee het om te doen wat hulle goedvind. Hierdie toestemming was ʼn “blanko tjek”, dit was nie weer vir de Klerk nodig om kiesers te raadpleeg nie. De Klerk en kie het dit goed gevind om alle politieke mag te gee aan die ANC. Nie net dit nie, hulle het alles wat die blankes oor eeue opgebou het, ook weggegee. Hulle het selfs die seggenskap oor ons eie kultuurgoedere weggegee. Die skade wat hulle aangerig het, is onberekenbaar. Nou kan ons die skuld vir ons moeilikheid op FW de Klerk en trawante pak. Hulle was swak onderhandelaars, hulle was kop in een mus met Globaliste, hulle het ons bedrieg en verraai. Dit neem egter nie die feit weg dat die meerderheid blankes aan hom toestemming gegee het nie.

Die eintlike vraag is: wat het veroorsaak dat twee-derdes van die blankes in 1992 “ja” gestem het? Dit wil voorkom of ons volk blind en doof geword het. Ons eie geskiedenis het ons geleer dat ons dit nie mag doen nie. Die geskiedenis van ander Afrikalande sedert 1960 moes ons gewaarsku het. Ons het gesien wat in Rhodesië en elders gebeur het. Hoekom sou Suid-Afrika anders wees?

Die sterkste groep wat gewaarsku het teen ʼn “ja-stem” was die destydse Konserwatiewe Party. Net voor die referendum het hulle soveel steun gehad dat FW de Klerk se Nasionale Party die volgende verkiesing kon verloor. Baie ondersteuners van die Konserwatiewe Party het ook “ja” gestem. Hoe kan mens dit verklaar?

Die Nasionale Party het die propaganda beheer. Al die media, ook die Afrikaanstalige media, het die publiek aangemoedig om “ja” te stem. Bekende persone, soos sportsterre, het die publiek aangemoedig om “ja” te stem. Die kerke, in sommige gevalle van die preekstoel af, het hulle lidmate aangemoedig om “ja” te stem. Daar was ʼn totale propaganda aanslag op die kiesers. Dit is een van die oorsake waarom die “ja-stem” gewen het.

Waarom was die Nasionale Party, die media, die kerke en meningsvormers so desperaat dat die “ja-stem” moet wen? Het hulle bloot geglo dat dit die regte ding is om te doen of was daar iets meer sinister daaragter? Wat ook al die antwoord, dit verklaar nie hoekom die volk “ja” gestem het nie.

Is ons volk van nature naïef? Dink ons nie dinge deur nie, is ons so goedgelowig dat ons net glo wat ons vertel word, vra ons nie vrae nie? Blykbaar wel. Ons sien dit vandag nog steeds. Selfs die behoudendes is geneig om blindelings na te volg sonder dat hulle diep gedink het, die saak deeglik ondersoek het en dit getoets het. Dit maak dit maklik vir wolwe om hulleself as skape te vermom.

Ons het ook ʼn neiging om sentimenteel te wees – in die sin dat ons die waarheid ondergeskik stel aan sentiment. Ons het agteroor gebuig om ander mense ter wille te wees. Ons het ons misgis met ander mense se motiewe. Talle Nasionale Party ondersteuners het nie gedink dat die ANC die 1994 verkiesing sou wen nie. Hulle werksmense het vertel dat hulle of vir die NP of Inkatha sou stem. Hulle het bloot gesê wat die witmense wou hoor en nie wat hulle ware denke was nie.

Tot die moord op Dr. Verwoerd, het die Nasionale Party besluite geneem wat op beginsel gegrond was. Indien hulle ʼn nuwe probleem teengekom het, was daar ʼn oplossing gesoek wat met hulle beginsels ooreengestem het. Na Dr. Verwoerd se dood het daar ʼn verandering gekom, die NP het van toe af pragmaties geword. Elke nuwe beleid sou voortaan op sy eie meriete beoordeel word. Die ander groot verandering na 1966 was dat die Afrikaner-Broederbond baie meer mag gekry het en effektief regeringsbeleid bepaal het. Die eerste verandering in beleid wat die Broederbond bewerk het, was die sportbeleid.

Blankes het iewers sportbeheb geword. Tot onlangs toe was blankes bereid om groot opofferings te maak vir deelname aan internasionale sport. ʼn Tweede saak wat vir blankes belangrik geword het, was om internasionaal te kan reis en sake te doen. Blootstelling aan internasionale sake deur TV het ʼn invloed gehad. Daar is begin om vreemde gebruike soos Valentynsdag, Halloween en ander na te volg. Terselfdertyd het Afrikaanstalige media en meningsvormers die volkskultuur voorgestel as oudmodies en bekrompe.

Sedert die Nasionale Party aan bewind gekom het in 1948, het blankes se ekonomiese situasie verbeter. Die 1960’s word beskryf as die “goue jare” van die Suid-Afrikaanse ekonomie. Blanke werkloosheid het bykans verdwyn. Soos dit beter met veral Afrikaanssprekende blankes gegaan het, so het hulle meer materialisties geword. Veral het lede van die Boerevolk meer welvarend geword as wat enige van hulle voorgeslagte ooit was.

Die tydperk van 1966 tot 1992 het gelei tot ʼn vervlakking by die blanke bevolking. Dit is hierdie vervlakking wat uiteindelik gelei het tot die 1992 ja-stem. Dit dan is die oorsaak waarom die blankes sonder slag of stoot toegestem het tot hul eie ondergang.

Sal die Boerevolk, as deel van die blanke bevolking, daarin slaag om te bly voortbestaan? Wil hulle bly voortbestaan as ʼn eie unieke volk? Hulle sal met alles weer voor moet begin. Hulle sal hulle denke moet verander. Veral sal hulle moet onthou dat hulle die Gelofte moet nakom – iets wat nog nie gedoen is nie.

Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedinyoutube
Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedin