‘n Boererepubliek op wiele

Die oomblik toe die Voortrekkers op die oorkantste wal van die Oranje was, dink ek, het hulle seker ‘n groot fees gehou. Hulle was, moes hulle gedink het, uit die kloue van die Britte. Die ding wat hulle wel gedoen het, was om hulle eie regeringstelsel in te stel, ‘n republiek. Hulle het nog nie ‘n grondgebied gehad nie, hulle kon nie eers saamstem oor waar ‘n grondgebied moes wees nie, maar hulle het ‘n eie regering ingestel. Daar is ‘n les of twee wat ons by die Voortrekkers kan leer.

Die Boerevolk was die eerste republikeine in Afrika. Die republikeinse ideaal het hulle in Nederland gekry. Hulle denke kon ook deur die Amerikaanse Revolusie aangevul gewees het. Voor die Groot Trek was daar al pogings in Swellendam en Graaff-Reinet om republieke te stig. Op 2 Desember 1836 het die Voortrekkers hulle eerste republiek gestig op Marokashoek, naby Thaba Nchu. Hierdie republiek is gestig deur die trekgeselskappe van Maritz en Potgieter. Kort daarna het die trekgeselskappe van Uys en Retief ook opgedaag en is daar ‘n nuwe verkiesing gehou. Op 6 Junie 1837 is Piet Retief verkies as Goewerneur (President) en Gerrit Maritz as Regter-President. Die naam van die republiek was De Vrije Provincie van Nieuw Holland in Zuid-Oost Afrika.

Die Voortrekkers het nie die uitvoerende gesag aan net een persoon opgedra nie, maar aan ‘n Raad van Politie. Hulle het ook die uitvoerende en wetgewende funksies geskei. Die beginsels wat by Morakashoek neergelê was, was dat die volkswil deur stemming deurslaggewend sou wees. Hierdie beginsels was die grondslag waarop die latere Boererepublieke gevestig is. Dit het ook later tot gevolg gehad dat die Vrystaat ‘n modelrepubliek genoem is. Dit was ‘n republiek wat nog op pad was na ‘n eie land toe. Dit was ‘n republiek van mense en nie van grond nie. Die republiek se hoofstad en kantore was op ossewaens, die raadsaal was in ‘n tent of onder ‘n boom. Ons van vandag moet oplet. Hulle was nie meer onder vreemde heerskappy nie, dit was ‘n regering uit die volk en vir die volk.

Soos dit met die Boerevolk gaan, was daar onderlinge twiste en faksies oor waarheen hulle moet trek. Potgieter was ten gunste van die binneland en betrekkinge met die Portugese hawe in Mosambiek. Die res was ten gunste van Natal met Port Natal as hawe. Na ‘n ruk is besluit om eers na Natal te trek en daar ‘n gebied te verseker. Potgieter het saam getrek maar het nie sy gekose gebied prys gegee nie. Terwyl Retief sy mense Natal ingelei het, het Potgieter die Matabeles verslaan en Transvaal en Noord-Vrystaat vir bewoning beveilig. In Natal is Retief deur die Zoeloes vermoor, Maritz is dood weens siekte en Uys het by Italeni gesneuwel. Andries Pretorius het hierna in Natal aangekom en is gevra om die leierskap op hom te neem.

Na die Slag van Bloedrivier word die Republiek van Natalia gestig. Hierdie tweede republiek het nou aanspraak gemaak op ‘n definitiewe grondgebied. Die Volksraad het die hele gemeenskap van Voortrekkers as een volk gereken en het nie net aanspraak gemaak op ‘n gedeelte van Natal nie, maar ook op die gebied wat deur Potgieter beveilig is. Die Volksraad het nie in Potgieter se gebied ingemeng nie. Daar was dus twee gebiede binne die een republiek: Winburg-Potchefstroom en Pietermaritzburg. Die Volksraad het 24 lede gehad en het ‘n grondwet opgestel. Die hoofstad was Pietermaritzburg.

Toe die Voortrekkers oor die Oranje was, het hulle gedink hulle is nou verlos van die Britte. Maar die Britte het nie so gedink nie. Hulle het steeds die Voortrekkers as hulle onderdane beskou en in 1836 die Cape of Good Hope Punishment Act uitgevaardig. Hiervolgens sou Britse magistrate steeds jurisdiksie hê oor  “onderdane” in gebiede wat nie deur Brittanje beset was nie. Een van die eerste probleme wat die Republiek van Natalia gekry het, was die Britse besetting van die Port Natal hawe. Dit is gedoen op bevel van die Kaapse Goewerneur Napier, sonder magtiging uit Engeland. Die Volksraad het protesteer, maar die Britte het hulle nie daaraan gesteur nie. Hiermee het die Voortrekkers die beginsel neergelê dat hulle vreemde onderdaanskap verwerp. Hierdie standpunt is volgehou tot by die Konvensie van Sandrivier in 1852. Napier se besettingsmag het ‘n jaar later onttrek.

Die tweede probleem wat dringend deur die Volksraad hanteer moes word, was die onenigheid tussen die Natallers en Potgieter. Hierdie onenigheid kon die voortbestaan van die republiek in gevaar stel. Die President, Andries Pretorius, het dit self hanteer en daarin geslaag om die Voortrekkers te verenig. Pietermaritzburg sou die hoofstad van die Verenigde Burgerij wees. Die Potchefstroom-trekkers sou 12 volksraadslede hê. Hulle sou ook ‘n adjunkraad op Potchefstroom  hê wat hulle plaaslike sake sal hanteer, dit was gesien as ‘n komitee van die Volksraad en nie as ‘n aparte liggaam nie. Dieselfde vlag sal oor al die Voortrekkers waai. Ons merk dat desentralisasie toe die antwoord was, en vandag nog steeds is.

Die Republiek van Natalia het nie lank bestaan nie en het in 1843 ontbind. Die Britte was nie bereid om die Republiek van Natalia te erken nie en Napier het weer in 1842 ‘n besettingsmag na Port Natal gestuur. Andries Pretorius het sy land verdedig en by Congella die Britse mag verslaan. Die Britte het versterkings gestuur en Port Natal verower. In Mei 1843 het die Britte Natal geannekseer. Die Adjunkraad van Potchefstroom het nie die oorgawe onderteken nie en hulle nie aan Britse gesag onderwerp nie. Die Adjunkraad is omskep in ‘n Burgerraad en het weer die Voortrekkerrepubliek ingestel en ‘n grondwet opgestel. Die meeste Voortrekkers in Natal, ook Andries Pretorius, het tussen 1842 en 1847 na die Vrystaat en Transvaal verhuis.

In 1848 slaan die Britte weer toe en annekseer die Vrystaat onder die naam Oranjerivier Soewereiniteit. Nie al die inwoners van die Vrystaat was Voortrekkers nie, sommiges was Trekboere wat hulleself as Britse onderdane gesien het. Daar was ook Griekwas en Basoetoes in die gebied en hulle was verdragstate van Brittanje. Die Voortrekkerrepubliek van Potchefstroom-Winburg is in twee verdeel. Andries Pretorius het probeer om die gebied te herower maar is op Boomplaas verslaan.

In Transvaal was daar verdeeldheid onder die Voortrekkers. Daar was drie hoofsentra: Potchefstroom, Ohrigstad en Zoutpansbergdorp. Pogings om die drie groepe te verenig het aanvanklik misluk. In Mei 1849 is daar ‘n groot deurbraak gemaak met die stigting van die Verenigde Bond onder ‘n verteenwoordigende volksraad. Hiermee is almal Noord van die Vaalrivier verenig.

Die Britte het ernstige probleme uit verskeie oorde gekry. In Brits Kaffraria het die Agste Grensoorlog uitgebreek, die Khoi in die Kaapkolonie was opstandig en die Britte is deur die Basoetoes verslaan. Hierdie situasie was voordelig vir die Vrystaatse Voortrekkers en hulle vra Andries Pretorius om met die Britte ‘n goeie verstandhouding aan te gaan. Die Britte was nou bereid om te onderhandel en hulle ontmoet Pretorius by die Sandrivier. Hier is die belangrike Sandrivier Konvensie onderteken op 17 Januarie 1852. Met hierdie ooreenkoms is die onafhanklikheid en soewereiniteit van die Voortrekkers Noord van die Vaal deur Groot Brittanje erken. Ongelukkig wou die Britte nie die Voortrekkers in die Oranjerivier Soewereiniteit se onafhanklikheid ook toestaan nie.

Nadat die Britte weereens deur die Basoetoes verslaan is, het hulle genoeg gehad. Op 23 Februarie 1854 word die Bloemfontein Konvensie onderteken. Daarin het die Britte die staatkundige onafhanklikheid van die gebied tussen die Oranje- en Vaalriviere erken. Die Voortrekkers wou oorspronklik net een republiek gehad het. In later jare was daar ‘n ideaal om die twee republieke en die Kaapse binneland te verenig.

Die Groot Trek het in 1835 begin met die trekke van Louis Trichardt en Lang Hans van Rensburg. Die Groot Trek het geëindig toe die Zuid-Afrikaansche Republiek en die Republiek van Oranje Vrijstaat tot stand gekom het. Vir omtrent 20 jaar het die Voortrekkers gesoek na ‘n eie land en is telkens verhinder. Maar al het hulle nie ‘n eie land gehad nie, wou hulle steeds oor hulleself regeer. ‘n Republiek wat op trek was, maar wat as regering gefunksioneer het.

Blykbaar was meeste van die Voortrekkerleiers nog jong manne in hulle laat dertigs toe die Groot Trek begin het. Met die stigting van die Zuid-Afrikaansche Republiek en die Republiek van Oranje Vrijstaat 20 jaar later, het hulle die leierskap oorgedra na die volgende geslag toe.

Hierdie drang na ‘n eie land en ‘n eie republiek leef nog steeds in die harte van die Voortrekkers se nasate. Die beginsel dat hulle nie onderdane van vreemdes wil wees nie, is uitgebrei met die beginsel dat hulle nie vreemdes as hulle onderdane wil hê nie. Dit word genoem die reg op selfbeskikking. Dit is waarheen ons op pad is. Die wiele draai en die osse beur vorentoe.

Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedinyoutube
Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedin

Het die Boerevolk ‘n eie vlag?

Daar is ‘n verskil tussen ‘n landsvlag en ‘n volksvlag. In die ou dae toe Europa nog uit volkstate bestaan het, was die volk se vlag en die land se vlag dieselfde. Hier by ons was dit nie so nie. Al die Boererepublieke het hul eie vlae gehad, maar nie een was die volk se vlag nie. Het die Boerevolk ‘n eie volksvlag? Is daar ‘n vlag uit ons geskiedenis wat ons volksvlag is of kan wees? Waar pas die Bloedvlag in?

Is die Prinsevlag die eerste vlag wat in Afrika gehys is? Op grond van ‘n seinbrief van Jan van Riebeeck, is vasgestel dat hy die Prinsevlag gehys het met sy aankoms aan die Kaap. Die Prinsevlag, ook bekend as die Oranje-Blanje-Blou, is die eerste vlag in die wêreld met drie ewewydige kleurstroke. Hierdie vlag was so mooi dat dit as inspirasie vir ander vlae gedien het. Die eerste verwysing na hierdie vlag was in 1572 toe die Watergeuse die stad Den Briel ingeneem het. Vermoedelik het hulle die Hollandvlag se rooi vervang met oranje ter ere van Willem die Swyer, Prins van Oranje. Gedurende die Tagtigjarige Oorlog was dit die Protestante se vlag.

In Nederland was nie almal gelukkig met die oranje nie. Teen 1796, toe die VOC op sy laaste bene was, het die rooi, wit en blou die stryd gewen en word dit die Nederlandse vlag. Toe die Koninkryk in 1806 tot stand kom, word die rooi, wit en blou behou as Nederlandse vlag. Die Huis van Oranje, die Nederlandse koningshuis, is van dieselfde familie as Willem die Swyer, maar is nie direkte afstammelinge van hom nie. Die naam  “Oranje“ verwys nie na die kleur nie, dit is van Franse herkoms. Die Nederlandse rooi, wit en blou het nie oor die Kaap gewapper nie, wel die Oranje-Blanje-Blou.

Na 1806 het die Kaap ‘n Britse kolonie geword en het die Union Jack die Prinsevlag vervang. Die Union Jack is saamgestel uit die volksvlae van die Engelse, die Skotte en die Iere. Die Walliese volksvlag is nie ingesluit nie.

Die Voortrekkervlag van A.H. Potgieter was moontlik die eerste ander vlag wat deur ons voorgeslagte gebruik was. Dit was die Kruisvlag van die Hertog van Boergondië en het ‘n rooi oorhoekse St. Andrews kruis op ‘n blou agtergrond.

Kort na die slag van Bloedrivier, is die Republiek van Natalia gestig. Hierdie republiek het van 1839 tot 1843 bestaan. Die Nataliavlag was die Nederlandse rooi, wit en blou, maar in die vorm van drie driehoeke. Die republieke van Goosen en Stellaland het ook ‘n kortstondige bestaan gehad. Die Goosenvlag se vlag het soos die Transvaalvlag gelyk, behalwe dat die blou met swart vervang is. Die swart was afkomstig van die Duitse vlag want daar was ‘n ideaal om Duits-Wes-Afrika en die ZAR nader aan mekaar te bring. Die Stellalandvlag was ‘n wit ster op ‘n groen agtergrond.

Die Republiek van die Oranje Vrystaat se vlag (die Vrystaatvlag) is ontwerp deur die Nederlandse Koning Willem III. Die Nederlandse vlag was in die inkwartier en verder was daar drie oranje en vier wit horisontale strepe aan die buitekant. Die republiek het bestaan van 1857 tot 1902.

Die Nederlands gebore Ds. Dirk van der Hoff het die Transvaalvlag (ook bekend as die Vierkleur), die amptelike vlag van die Zuid-Afrikaansche Republiek, ontwerp. Hierdie vlag het van 1858 tot 1902 oor die republiek gewapper. Die vlag bestaan uit die Nederlandse vlag met ‘n vertikale groen streep aan die linkerkant. Die rede vir die groen streep is nie bekend nie.

Na die Anglo-Boere Oorlog word die Unie van Suid-Afrika in 1910 gestig as ‘n Britse Kolonie. Die Unie het bestaan uit die twee Boererepublieke, die Kaapkolonie en swart gebiede wat deur Brittanje verower is. Van 1910 tot 1928 was die Britse vlag, bekend as die Union Jack, die Unie van Suid-Afrika se enigste vlag.

Die Boerevolk was bitter ongelukkig met hierdie vlag, dit was die vyand se vlag en ‘n simbool van hulle vernedering. In 1925 is daar begin, deur veral Afrikaanssprekende blankes, om aanvoering te doen vir ‘n eie Suid-Afrikaanse vlag. Dit het groot teenstand uitgelok by Engelssprekende blankes. Vir drie jaar het kommissies en organisasies gesoek na ‘n vlag wat albei groepe sou tevrede stel. As ‘n kompromie is die Prinsevlag as basis aanvaar. Dit was die oranje, wit en blou vlag wat die eerste vlag in Suidelike Afrika was. Dit was ook ‘n politiek neutrale vlag. Op die wit baan is drie klein vlaggies aangebring: die Union Jack, die Vrystaatvlag en die Transvaalvlag. In 1928 is hierdie vlag (die Unievlag) as landsvlag saam met die Union Jack aanvaar. Suid-Afrika was die enigste land met twee nasionale vlae. Eers in 1957 het die Union Jack sy status verloor en het die Unievlag die enigste vlag geword. Met die totstandkoming van die Republiek van Suid-Afrika in 1961 is slegs die een vlag behou as nasionale vlag. Die naam is toe verander na Republiekvlag.

Die Ou Suid Afrikaanse vlag is in 1994 vervang met die huidige vlag. Die nuwe vlag was ‘n politieke kompromie tussen die destydse Nasionale Party en die African National Congress. Hierdie nuwe vlag het geen verbintenis met die Boerevolk se kultuur en geskiedenis nie. Die Ou Suid-Afrikaanse vlag was in gebruik tydens die Tweede Wêreldoorlog en die Bosoorlog en baie blankes beskou dit nog steeds as hulle vlag.

In Nederlands beteken bloedvlag ‘n rooi aanvalsvlag wat gehys word voor ‘n sekere taktiese handeling. Dit is rooi met ‘n arm met swaard embleem. By ons word bloedvlag gebruik in die visioene van Siener van Rensburg. Hierdie visione is opgeteken voor die ontwerp van die Ou Suid-Afrikaanse vlag. Siener het die volgende gesê: Die volk sal dinge in sy eie hande neem, en die wat nie wil padgee nie, trap hulle dood. Dan sal daar ‘n groot stilte heers net voor die storm wat geweldig maar kort van duur sal wees. Daar sal een emmer bloed omval en daarin sal ons vlag gedoop word en die bloedvlag sal dan wapper oor ‘n vrye volk. Hier beteken bloedvlag dus ‘n vlag wat in die toekoms die volksvlag gaan wees.

Nog ‘n visioen van Siener word soos volg verhaal: Toe sien oom Niklaas weer die vark hang in Engeland aan die haak – klaar afgeskraap met ‘n vlek aan hom. Ek vra toe aan oom Niklaas wat die vlek dan sou beteken. Toe sê hy dit is nou die Engelse vlek in ons Suid-Afrikaanse vlag. Toe sien oom Niklaas weer die vark hang in Bloemfontein sonder die vlek aan die haak. Dit beteken dat ons vlag weer skoon sal hang oor die Unie van Suid-Afrika. Hy sê toe aan my: “Of ek en jy nog sal leef weet ek nie, want dit sal nog lank wees, want ek sien nog moeilikheid hier in ons land ook met die swartes en wittes hier en daar, maar ons eintlike doel sal bereik word, dat ons vlag weer skoon sal hang oor ons land met ‘n republiek in Suid-Afrika.” (Die Republiek van 1961 het die Unievlag sonder verandering behou.)

Vir my klink dit of Siener gepraat het van die Ou Suid-Afrikaanse vlag (voordat dit nog bestaan het) en dat die verwydering van die vlaggies op die wit baan dit die volksvlag sal maak. Met ander woorde, die Prinsevlag gaan die volksvlag word. Interresant dat die eintlike doel met ‘n eie vlag ‘n “skoon” vlag was sonder die klein vlaggies en veral sonder die Union Jack.

Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedinyoutube
Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedin

Die soektog na ‘n eerbare lewe

Word mense nog skaam? Rooi in die gesig, verleë. Is daar vandag nog iets om oor skaam te word? Is daar nog skaam mense? Wat beteken die woord “skaam”? Iemand kan ‘n skaam persoon wees, dit wil sê iemand is bedees of skugter. Om skaam te kry beteken jy voel verleë of verneder omdat jy iets verkeerd gedoen het. Of jy kry skaam omdat jy in ‘n situasie van oneer verkeer. Om skaam te wees is nie noodwendig ‘n skande nie.

As daar nie skaamte is nie, is daar nie oneer nie. As daar nie oneer is nie, is daar nie eer nie. As daar nie skaamte is nie, is daar nie ‘n besef dat daar verkeerd gedoen is nie. As niemand iets verkeerd doen nie, is daar nie skuld en onskuld nie. As niemand skuldig is nie, het niemand vergifnis nodig nie.

Skaamte is nie presies die teenoorgestelde van eer nie, maar is naby verwant daaraan. Skaamte is nou verwant aan skande en blootstelling. Skande is wanneer goedkeuring, status en respek verloor word. Sommige dinge is nie bedoel om in die openbaar vertoon te word nie, en blootstelling daarvan lei tot skaamte. Skaamte kan verwoestend wees en lei tot gevoelens van waardeloosheid. Daar moet onderskei word tussen skaamte en skuld. Iemand mag onskuldig wees en nogtans onder skaamte ly.

Die moderne Westerse wêreld verstaan nie meer die konsep van eer nie. Ook nie van skaamte nie. Hoofsaaklik omdat hulle nie meer die tradisionele christelike moraliteit erken nie. Verder erken hulle ook nie meer verskillende groepe en kulture nie. Elkeen van ons behoort aan een of meer groepe en elke groep maak aanspraak op ‘n goeie naam en reputasie. Daar is ook individue wat hulle eie persoonlike kode van eer het en nastreef. By so ‘n persoon is die verkryging van eer en skaamte ‘n privaat saak.

Eer gaan oor respek en ordentlikheid. Iets of iemand is eerbaar en kan aangeprys word. Eer verwys na ‘n groep se gedeelde moraliteit. Dit moedig die nakoming van algemeen aanvaarde gedragstandaarde aan. Eer is ‘n manier waarmee ‘n groep sy goeie naam handhaaf. Dit is ook, deur middel van skaamte en skande, ‘n manier hoe ‘n groep dissipline toepas.

Eer kan toegeskryf of verwerf word. Eer word toegeskryf aan persone wat tot ‘n sekere stand of status behoort, op grond van die posisie wat hulle in die samelewing beklee. Dit is waarom ouer mense en meerderes geëer word. Sommige mense streef na ‘n hoër status want dan kan hulle aanspraak maak daarop dat ander mense hulle moet eer. Ander persone verwerf eer op grond van sy gedrag in uitdagende omstandighede. So word iemand dan geëer vir byvoorbeeld dapperheid. Eer word verwerf by minderes, gelykes en meerderes.

Die ridders in die middeleeue het ‘n kode van eer gehad. Ondermeer moes ‘n ridder die swakkes en weerloses beskerm, weduwees en wese help, nie moedswillig aanstoot gee nie, nie hulp verleen teen betaling nie, gehoorsaam wees aan diegene wat in gesag geplaas is, onbillikheid en bedrog vermy, altyd die waarheid te praat, volhard tot die einde toe. Om dapper te wees het groot eer ingehou, maar om nie dapper te wees nie was nie ‘n skande nie. Lafhartigheid was wel ‘n groot skande.

‘n Ware heer (gentleman) tree ridderlik op. Hy behandel vroue en ouer persone met respek ongeag hoe hulle hulself gedra. Hy is altyd beleefd en geduldig. Hy praat nie heeltyd oor homself nie, en kan in ‘n gesprek gemene grond met ander vind en iets opbouend bydra. Hy vind nie fout met ander nie want hy onderskryf die standpunt van “niemand kwaad aandoen nie”. Hy sal aan ander die voordeel van twyfel gee. Hy skinder nie en hou intieme sake privaat. Hy is betroubaar en kom sy verpligtinge na. Hy bied, sonder om gevra te word, aan om te help.

Sommige akademiese instellings het ‘n kode waarmee studente onderneem om nie te lieg, kul, steel of te bedrieg nie.

Die christelike konsep van die bewys van eer is dat dit nie ‘n plig is nie, maar ‘n keuse is om ander persone goed te behandel. Om mense selfs met meer respek te behandel as wat hulle verdien. Indien nederigheid die manier is hoe ons ons eie reputasie moet benader, dan is eer die manier hoe ons ander mense se reputasie moet benader. Ons eer ook ander persone deur diskreet te wees. Eerstens omdat die ander persoon ook na die beeld van God geskape is. Tweedens omdat dit ‘n liefdesdaad is om iemand anders te beskerm teen die wat liefdeloos teenoor hom of haar optree.

Ou verhale vertel hoe die hoofkarakter op ‘n soektog vertrek om iets te vind. Iets soos die Heilige Graal of sy fortuin of homself. Daar is avonture om te beleef, vyande om te verslaan, ‘n mooi meisie om te ontmoet. Voor hy kon vertrek, moes hy twee vrae kon beantwoord: Waarna soek hy? Wat is sy Kode van Eer? Die Kode van Eer is die padkaart wat hy volg. In werklikheid is sy soektog eintlik na homself en na die doel waarvoor hy lewe. ‘n Kode van Eer is daardie morele of etiese beginsels wat ‘n individu sy lewe mee inrig. Dit is daardie persoon se vrywillige keuse of hy ‘n eerbare of eerlose mens wil wees.

Hierdie persoonlike beginsels neem hy met hom saam op sy reis deur die lewe. As hy daarin slaag om getrou aan sy beginsels te wees, is sy lewe in sy eie oë ‘n sukses. As hy nie daarin slaag nie, is hy in sy eie oë ‘n mislukking, sy persoonlike skande. Die vraag is of hy getrou aan homself kan wees. Kan hy die tipe mens wees wat hy graag wil wees?

Dit mag wees dat ‘n indiwidu se Kode van Eer, wat vir hom onbreekbaar en ononderhandelbaar is, verskil van die norme van die samelewing waarbinne hy leef. Daar is ‘n botsing tussen die eer wat hy nastreef en die leefwyse van ander mense met wie hy te doen kry. Hy sal dan die innerlike krag moet hê om nie net sy eie kode na te kom nie, maar ook om dit wat daarmee bots teen te staan. Dit is waar sy karakter getoets word, waar hy gemeet en geweeg word.

Uiteindelik is die soektog om ‘n mens van eer te wees, ‘n eensame pad. Jy sal mense op die pad ontmoet wat jou goedgesind is en wil help. Maar jy sal ook vyande ontmoet wat jou ondergang wil bewerk. Jou sukses of mislukking is in jou hande.

Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedinyoutube
Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedin

Het die Boerevolk nog deugde?

Eens op ‘n tyd was die Boerevolk aangeprys vir ondermeer die deugde van dapperheid, vryheidsliewendheid, pligsgetrouheid en lojaliteit. Westerlinge het toe ander waardes gehad as wat hulle vandag het. Toe was sulke deugde bewonderenswaardig en ‘n voorbeeld om na te streef. Dit was een van die hoofredes waarom daar soveel mense in Europa was wat die Boeresaak tydens die Anglo-Boereoorlog ondersteun het. ‘n Klein volkie was in ‘n desperate stryd teen ‘n oormag gewikkel vir die behoud van hulle deugde en waardes.

Hoe staan sake vandag? Het ons as volk nog deugde? Wat presies is deugde en is daar in die moderne wêreld nog tyd en plek vir deugde?

In die Westerse wêreld is die denke oor deugde te danke aan wysgere uit die antieke tyd. Dit het gelei tot die formulering van die vier kardinale deugde. Die woord “kardinaal” kom van die Latynse woord vir  “skarnier”. Alle ander deugde wentel om hierdie vier. Hierdie deugde is ‘n voorvereiste vir elke ander deug om te bestaan. Hierdie vier is: Prudentia (versigtigheid, verstandigheid, wysheid), Iustitia (regverdigheid, regskapenheid), Fortitudo (moed, sterkte) en Temperantia (gematigheid, matigheid, selfbeheersing).

Met die koms van die christendom, is daar drie teologiese deugde bygevoeg, naamlik geloof, hoop en liefde. Saam met die kardinale deugde vorm dit die Sewe Deugde. Vir elke deug is daar ook ‘n ondeug. Die sewe ondeugde is hoogmoed, afguns, woede, luiheid, gierigheid, gulsigheid en onkuisheid. Dit word ook die Sewe Hoofsondes genoem. In die klassieke deugetiek is gemeen dat die besit van deugde tot die geluk sou lei, waar hulle gemeen het dat geluk die hoofdoel van die lewe is. Vir die kerk was deugde ten nouste verbonde aan goeie werke en sonde.

Die Protestants-Calvinistiese siening van deugde word ook die Pruisiese deugde genoem. Hierdie siening is sedert Frederik Wilhelm I van Pruise se bewind verkondig en bevorder. Hierdie deugde sluit in: opregtheid, beskeidenheid, eerlikheid, fluksheid, reglynigheid, geregtigheid, pligsgetrouheid, pligsbewussyn, ordelikheid, stiptelikheid, redelikheid, netheid, spaarsamigheid, onkreukbaarheid, betroubaarheid, dapperheid, selfdissipline, gehoorsaamheid en doelgerigtheid. Ook die Boerevolk het hierdie eienskappe as deugde beskou.

In Galasiërs 5:19-26 word die gevolge van die sondige natuur vergelyk met die gevolge van ‘n lewe wat deur die Heilige Gees beheers word: … maar julle ken die dade van die menslike natuur; dit is: seksuele oortredings, onreinheid, wellustigheid, aanbidding van afgode, towery, vyandskap, tweedrag, jaloesie, woede, hardkoppigheid, misleiding, valse leringe, afguns, moord, dronkenskap, orgies en soortgelyke dinge en dat die wat hierdie dinge doen, soos ek vroeër gesê het en nou weer sê, nie die Koninkryk van God sal erf nie. Die vrugte van die Gees is liefde, blydskap, vrede, geduld, sagte omgee, goedheid, vertroue, nederigheid en selfbeheersing. Teen sulke dinge is geen wet in plek nie, maar dié wat aan Die Gesalfde Een behoort, het die menslike natuur met al sy passies en begeertes gekruisig. Ons moet daarom in die Gees leef en aan die Gees oorgee en laat ons nie sonder lof en eer wees nie; mekaar slegmaak en jaloers wees op mekaar nie. (PWL). Alhoewel hierdie eienskappe soortgelyk is aan deugde en ondeugde, is daar een groot verskil. Deugde is van toepassing op almal, ook heidene, maar die vrugte van die Gees is slegs van toepassing op persone wat die Pad van Lewe volg.

Ons eerste waarneming is dat deugde en ondeugde van toepassing is op individue. ‘n Groep sal sulke deugde en ondeugde slegs kan vertoon indien die meeste lede van die groep dit vertoon. Byvoorbeeld: die Japannese is bekend vir netheid. Dit is slegs moontlik omdat die meeste Japannese netheid beoefen. Daar is seker lui Duitsers ook, maar as volk is hulle bekend vir hul hardwerkendheid. In die geval van die Boerevolk beteken dit dat wanneer die meerderheid lede van die volk ‘n bepaalde deug vertoon, daar gesê sal kan word dat dit ‘n deug van die volk is.

Hoe gebeur dit dat iemand deugde het? Jy word nie daarmee gebore nie, jy moet dit aanleer. Meestal begin die leerproses van kindsbeen af by jou ouers en die gemeenskap waarin jy groot word. Aanvanklik sal dit dalk moeilik gaan en sal jou boude dikwels brand. Later kom dit vanself, dit het deel geword van wie jy is. Die volwassenes sal doelbewus deugde moet bevorder en ondeugde moet afkeur.

Kan mens ondeugde afleer? Ek is seker daarvan, maar dit sal moeilik wees. Mens sal eers jouself moet ken, iets wat nie vanselfsprekend is nie. Meeste mense sal nie sukkel om hul sterkpunte te ken nie, maar dit is makliker om iemand anders se swakpunte raak te sien as jou eie. Om jou swakpunte te herken en erken kan net gebeur indien jy brutaal eerlik met jouself is. Gewoonlik moet daar eers ‘n krisis wees wat jou dwing om jouself te ondersoek.

Mens kan ook kies om deugde aan te leer en ondeugde af te leer. Sommige persone volg ‘n program van selfverbetering waarmee daar gepoog word om ‘n beter mens te word.

Het die Boerevolk nog dieselfde deugde as wat ons voorouers met die Groot Trek en Anglo-Boereoorlog gehad het? Of het ons dit op die platteland agtergelaat toe ons verstedelik het? Sedert 1902 het ons baie veranderinge beleef. Ons staan dikwels verslae as ons lelike goed in ons eie geledere oplet. Waar kom dit vandaan?

Om Boer en Boerevolk te wees is nie net iets uiterlik nie, dit is ook innerlik. Ons het nie net ‘n stoflike kultuur nie, ons het ook ‘n geestelike kultuur. Ons geestelike kultuur sluit deugde en ondeugde in. Ons behoort, soos van ouds, herkenbaar te wees aan ons deugde.

Save

Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedinyoutube
Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedin

Die Ander Wit Suid-Afrikaners

Daar is ten minste twee verskillende groepe blankes in Suid-Afrika. Die een is die Boerevolk, die ander een is …? Die Boerevolk is ‘n eiesoortige etniese groep met ‘n eie taal, kultuur en geskiedenis. Die ander blankes noem ons voorlopig die Ander Wit Suid-Afrikaners. Is hierdie Ander Wit Suid-Afrikaners ‘n etniese groep of is hulle ‘n rasgroep? Wêreldwyd word erken dat etniese groepe regte het, maar daar is geen erkenning van regte vir rasgroepe nie.

Die Boerevolk se stamouers uit Europa het veral uit drie groepe gekom: Nederlanders, Nederduitsers en Hugenote. Daar was ook ‘n vierde groep uit Europa wat hulle aan die Kaap kom vestig het, die 1820 Setlaars uit Brittanje. ‘n Minderheid van hulle het ook stamouers van die Boerevolk geword. Hulle is ook as pioniers aan die Oosgrens gevestig. Hulle was aan dieselfde omgewing en omstandighede blootgestel as die Boere pioniers. Blykbaar het die twee groepe ook goed met mekaar oor die weg gekom. Nogtans was daar groot onderlinge taal, kultuur en godsdiensverskille wat veroorsaak het dat hulle nie in een groep saamgesmelt het nie.

Die Setlaars was Brits en het uit verskillende dele van die Verenigde Koninkryk gekom. Uit ‘n etniese oogpunt was hulle Engelse (Anglo-Saksers), maar daar was ook minderhede Walliesers, Iere en Skotte. Die Anglo-Saksers was verwant aan die Nederduitsers. Hulle het uit verskillende distrikte gekom en het ook aan verskillende Britse Protestantse kerke behoort. Die een gemeenskaplike eienskap wat hulle wel gehad het, was dat hulle Engelssprekend was. Hulle het gekom uit ‘n tradisie van individualisme waar die individu belangriker is as die groep.

Hulle en hulle nageslag het nooit ‘n eie afsonderlike identiteit ontwikkel nie. Aanvanklik het hulle hulself beskryf as Britte of Engelse. Van vroeg in die 20ste eeu af word hulle gesamentlik as Engelssprekende Suid-Afrikaners beskryf. Die Boere het hulle Britte of Engelse genoem. Deesdae word daar gepraat van Wit Engelssprekende Suid-Afrikaners – oftewel Wesas.

Na 1820 het nog nuwe immigrante uit die Britse Ryk hulle in Suidelike Afrika kom vestig. Hulle het aansluiting gevind met die reeds bestaande Britse bevolking. Nie almal was etnies Engels nie, daar was ook mense van ander etnisiteite wat verkies het om Engelstalig en Brits te wees.

Die Wit Engelssprekende Suid-Afrikaners het hiernatoe gekom met ‘n nostalgiese idee van “home” en hulle omgewing Brits gemaak deur middel van argitektuur, meubels en plante. Hulle het hulle sportsoorte, politieke stelsel, feeste en lewenswyse gevestig. Hulle was trots daarop om Brits te wees. Hierin is hulle versterk deur Brittanje se invloed op Suid-Afrika. Die Engelssprekendes was lojaal aan hulle vors en aan die Britse Ryk. Begrippe soos “home” en “King and country” was algemeen gebruik.

Anders as by die Boerevolk, was etnisiteit en godsdiens nie so belangrik vir Engelssprekendes nie. Om Brits te wees, moes jy lojaal wees aan die Kroon, die Ryk en die Britse kultuur. Jy moes ook aan Engels voorkeur gee. Afrikaanssprekendes kon ook Brits wees as hulle angliseer. So ook mense uit ander wit volke, byvoorbeeld Jode.

Britsheid het nie die Engelssprekendes verhinder om terselfdertyd Suid-Afrikaners te wees nie. Daar was by hulle geen konflik tussen hierdie twee identiteite nie. Suid-Afrikanisme is aangemoedig deur sosiale kontak tussen Engelssprekendes en Afrikaanssprekendes. Onder andere kon hulle saam sport beoefen onder die naam Springbokke. Oorwinnings in die twee Wêreldoorloë het Suid-Afrikanisme versterk. Hierdie ideologie se groot vyand was Afrikaner-Nasionalisme en het groot terugslae beleef met die verkiesing van 1948 en Republiekwording van 1961.

Na Republiekwording het daar ‘n vervreemding tussen Engelssprekende Suid-Afrikaners en Brittanje ontstaan. Brittanje moes haar leierskap in die Engelssprekende wêreld afstaan aan die Verenigde State. Verder het die gevoel ontstaan dat Brittanje die koloniale Engelssprekendes in die steek gelaat het, soos gedemonstreer met Rhodesië. Die Engelssprekendes het hulle veiligheid en lewenswyse so belangrik geag dat hulle gewillig was om die Bosoorlog te ondersteun. Met die Bosoorlog het ‘n nuwe verhouding tussen Afrikaanssprekendes en Engelssprekendes ontstaan. Tweetaligheid het algemeen geword en daar was meer huwelike tussen die twee groepe. Nog Engelssprekendes het verafrikaans.

Vandag is daar min Engelssprekendes wat hulle groep se identiteit kan omskryf en ‘n visie vir hulle as ‘n eiesoortige groep kan uitspel. In Suid-Afrika is Engels nie meer hulle eie taal nie, hulle is nou ‘n minderheid onder die Engelssprekende bevolking. Hulle sien Suid-Afrika steeds as ‘n eenheidstaat volgens die oorspronklike Britse koloniale grense. Dit is hulle land. Na 1994 was hulle eufories oor die ekonomiese welvaart wat hulle verwag het. Nou het hulle sinies geword oor die verswakkende ekonomie, toenemende misdaad en korrupsie. Hulle leef hulle uit in besigheid, sport en buitelug aktiwiteite.  Emigrasie na ander, hoofsaaklik wit, Engelssprekende lande vind ook plaas.

Die Wit Engelssprekende Suid-Afrikaners het ‘n groot invloed op die kultuur en lewenswyse van die Afrikaanssprekende Suid-Afrikaners uitgeoefen. Sommige Engelssprekendes het deel van die Boerevolk geword. Sommige Afrikaanssprekendes het verengels en Engelssprekende Suid-Afrikaners geword. As gevolg van Suid-Afrikanisme het baie Afrikaanssprekende blankes vervreemd geraak van hulle etniese bande. Van die vele dinge wat uit die Britse kultuur ontleen is, sluit in die viering van Kersfees, die tradisies rondom huwelike, ‘n politieke stelsel met politieke partye, ensovoorts.

Is die Wit Engelssprekendes ‘n volk?  Of moet ons eerder vra: is die Ander Wit Suid-Afrikaners ‘n volk? Die Boerevolk het ‘n eie taal ontwikkel, ons het ‘n eie geskiedenis, ons het die trauma van nederlaag en vernedering, ons het ‘n eie stoflike kultuur geskep, ons het ‘n eie geestelike kultuur. Die Ander Wit Suid-Afrikaners het dit nie. Die grootste saambindende eienskap van die Ander Wit Suid-Afrikaners is die ideologie van Suid-Afrikanisme.

Save

Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedinyoutube
Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedin

Volkloses stig ‘n volk

Hoe het dit gebeur dat ons Duitse stamouers hulle aan die Kaap van Goeie Hoop kom vestig het? Wou hulle ‘n kolonie vir Duitsland kom oprig? Was dit so beplan of was dit toevallig? Of was daar vir hulle geen ander keuse nie?

Die wêreld van 1652 het heeltemal anders gelyk as wat dit vandag lyk. Die moderne staat Duitsland het eers in 1871 tot stand gekom toe Otto von Bismarck daarin geslaag het om ‘n klomp kleiner state te verenig. Voor 1871, het “Duitsland” bestaan uit ‘n klomp vorstedomme wat onafhanklik van mekaar was. Die mense van die vorstedomme het kultureel, godsdienstig en taalgewys van mekaar verskil.

Die eerste verskil tussen die noordelike en die suidelike Duitse state was taal. Die Hoogduitse klankverskuiwing het tot gevolg gehad dat die noord-westelike state Nederduits gepraat het en dat die suid-oostelike state Hoogduits gepraat het. Nederduits, ook bekend as Platduits, is naby aan Nederlands. Van hierdie gebiede waar Nederduits gepraat was, sluit in Neder-Sakse, Noordryn-Wesfale, Lippe, Hamburg, Bremen, Schleswig-Holstein, Mecklenburg, Wes-Pommeranië, Sakse-Anhalt, Brandenburg en Pruise. Daar was ook minderhede in Hesse, Nassau, Rynland-Palts wat Nederduits gepraat het. Selfs buite die huidige Duitsland is Nederduits gepraat in Poland, Oos-Pruise, Latvië en Estonië.  Indien ‘n stamouer uit een van hierdie gebiede gekom het, was hy of sy vir alle praktiese doeleindes Nederlands-sprekend.

‘n Tweede verskil tussen die noordelike en suidelike Duitse vorstedomme was godsdiens. Die noordelike state het Protestants geword en die suidelike state het Katoliek gebly. Die Protestante het bestaan uit Lutherane, Calviniste, Mennoniete en Arminiane. Daar was ook minderhede Protestante in Katolieke state. Daar was aanvanklik relatiewe vrede tussen Katoliek en Protestant na die Godsdiensvrede van Augsburg in 1555. Mettertyd het die verhoudings versleg en tot spanning tussen die twee groepe gelei.

Die Dertigjarige Oorlog begin in 1618 en eindig met die vrede van Wesfale in 1648. Die meeste Europese moondhede was betrokke. Die hoofoorsaak was die spanning wat tussen Duitse Katolieke en Duitse Protestantse state geheers het. Die Protestante het hul verenig in die Protestantse Unie en die Katolieke het hulle verenig in die Katolieke Liga. Die Katolieke aanslag was gelei deur die Oostenrykse en Spaanse Ryke teen die Protestantse state. Denemarke, Swede en Frankryk het die Protestante gesteun.

Oorlog het uitgebreek nadat Ferdinand II, koning van Bohemië en toekomstige keiser van die Heilige Romeinse Ryk, probeer het om Katolisisme af te dwing op sy onderdane. Die Protestantse adel in Bohemië het hierteen in opstand gekom en die koning se verteenwoordigers gedefenestreer (by die venster uitgesmyt).

Die Dertigjarige Oorlog was een van die mees verwoestende godsdiensoorloë in Europa, tussen ses en twaalf miljoen mense het gesterf. Hele streke se bevolkings is deur hongersnood en siektes uitgewis. Die soldate, waarvan baie huursoldate was, is gefinansier deur plundery en afpersing. Dit het enorme swaarkry en lyding vir die burgerlikes veroorsaak. Gesinne en hele families is uitgewis. Plase en dorpe was onbewoonbaar. Baie mense het nie meer huise gehad nie, hulle was sonder enige heenkome. Die oorlog het geëindig met die verdrae van Osnabrück en Münster, wat deel was van die Vrede van Wesfale.

Terwyl die Duitse state in ellende gedompel is, het dit met Nederland aansienlik beter gegaan. Die Nederlandse Goue Eeu het in 1648 begin. Die Verenigde Oos-Indiese Kompanjie is al in 1602 gestig en was die grootste maatskappy in die wêreld. Die Kompanjie het werksgeleenthede gebied oral waar hulle bedrywig was, ook aan die Kaap van Goeie Hoop.

Baie Duitsers het na die Kaap gekom, maar nie almal het gebly nie. Die wat hulle aan die Kaap gevestig het, het nie net uit die noordelike state gekom het nie, ‘n minderheid het uit die suidelike state gekom. Daar was ook ‘n paar Duitse predikante wat na die Kaap gekom het. Die stamvaders van sommige bekende families was afkomstig uit Noordryn-Wesfale, Hesse, Schleswig-Holstein, Hamburg, Bremen, Magdeburg, en Hameln – dus van die noordelike state.

Die eerste Duitsers aan die Kaap was soldate in diens van die Kompanjie. So gou moontlik het hulle vryburgers geword. Nie almal was landbouers nie. Baie van hulle het ambagte beoefen. Hulle was kleremakers, messelaars, skrynwerkers, skoenmakers, smitte, meulenaars, bakkers, en tuiniers.   Daar was ook dokters en aptekers.  Omtrent die helfte van die onderwysers aan die Kaap was Duitsers.

Dit was meestal Duitse mans wat na die Kaap gekom het. Hier het hulle ondertrou met meisies van Nederlandse en Franse afkoms. Taal was nie ‘n probleem nie, Nederduits en Nederlands (die amptelike taal van die Kompanjie) was baie na aan mekaar. Die Kompanjie het nie godsdiensvryheid toegelaat nie, daar was net een kerk – die Nederduitse Hervormde Kerk wat Calvinisties was. Baie van die Duitsers was waarskynlik reeds Calviniste sodat daar nie ‘n probleem hiermee was nie. Die Duitsers het verspreid tussen die Nederlanders en Franse gewoon en het dieselfde omstandighede en omgewing gedeel. Enige ander kultuurverskille het of aanvaarding by almal gevind, of dit het uitgesterf.

Ons merk dus dat ons vroeë stamouers, hoewel hulle van verskillende streke in Europa gekom het, heelwat eienskappe in gemeen gehad het. Net sommige Franse moes Nederlands leer, die res was eintlik eentalig. Al hierdie stamouers was Calviniste. Normaalweg sal ons Calvinisme as ‘n teologiese stroming beskou, maar in hierdie verband het dit ‘n kulturele rol gespeel. Die lewensbeskouing en waardestelsel van ons stamouers was almal dieselfde en dit was wat hulle aan hulle nageslagte oorgedra het. Verder is dit opmerklik dat hulle almal duur betaal het vir hulle godsdienstige oortuigings.

Dit wil amper lyk asof ons stamouers nie op ‘n lukraak wyse in die Kaap beland het nie. Vir elkeen van hulle was dit uitkoms uit verskrikking, ‘n redding uit nood. Is dit toevallig dat ons wesenlik uit ‘n eensoortige groep mense ontstaan het?  Is daar voorbeelde van ander volke wat so ontstaan het?

Ons stamouers en ook hulle nageslagte het deur groot beproewings gegaan. Dit het hulle gevorm en hulle taai gemaak. Was hulle lyding en standvastigheid vergeefs? Sal die volk wat uit hulle ontstaan het, bly voortbestaan?

Save

Save

Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedinyoutube
Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedin

Vastrap of aanstap

Wat is volksdanse en volksmusiek nou eintlik? Ons ken Skotse swaarddanse en doedelsakke. Ons ken ook Zoeloedanse. Maar wat van ons, die Boerevolk? Het ons nie ook ons eie etniese musiek en danse nie? Volksdanse is tradisionele danse wat deur ‘n volk beoefen is in die dae voor radio. In Nederland, byvoorbeeld, sluit volksdanse die wals en polka in. Die danse word begelei deur ondermeer die viool en trekklavier. Hulle volksdanse is ook sterk beïnvloed uit Skotland en Engeland.

Voordat daar gedans kan word, moet daar musiek wees, en voordat daar musiek kan wees, moet daar musiekinstrumente wees. Die eerste mens wat musiekinstrumente gemaak het, was ‘n afstammeling van Adam se seun Kain – die een wat sy broer Abel vermoor het. Dit staan in Genesis 4:21: Die naam van sy broer was Jubal. Hy was die vader van almal wat op siters en fluite speel.

Die musiekinstrumente wat meestal in Boeremusiek gebruik word, is konsertina, kitaar, trekklavier, banjo en baskitaar. Die klavier, kontrabas, traporrel, elektroniese klawerbord, tjello, mondfluitjie en viool word ook gebruik. Hier en daar word ‘n saag, klarinet en teekis-bas gebruik. Meestal word die musiek op gehoor gespeel en nie van bladmusiek af nie. Elke orkes het sy eie manier van speel en sy eie unieke klank. Boeremusiek is informele musiek wat bedoel is om sosiale danse te begelei. Van die oudste Boeremusiek nommers is nooit genoteer nie en die oorspronklike komponiste is onbekend. Dit is van een geslag na die volgende oorgedra. Die gebruik is om nommers waarvan die komponis onbekend is, te klassifiseer as “tradisioneel”.

Ons stamouers het danse en musiek uit verskillende streke in Europa saamgebring. Hierdie danse was oorspronklik volksdanse en plattelands. Hier het dit ingeburger geraak en ‘n eie karakter ontwikkel. Die tydmate is dieselfde, maar Boeremusiek het ‘n eie kenmerkende klank daaraan gegee. Boeremusiek en Boeredanse gaan hand aan hand.

Daar is nie veel inligting oor musiek en dans aan die Kaap van Goeie Hoop tussen 1652 en 1800 nie. Na die Britse Besetting in 1806 het musiekinstrumente meer beskikbaar geword. Boeremusiek is by danse en partytjies gespeel met instrumente wat beskikbaar was. Dansplekke was redelik ver van mekaar af en musiekinstrumente moes vervoerbaar wees. Die viool, en later die konsertina, het min plek gevat en kon maklik vervoer word.

Boeredanse verwys na dansvorme wat gekoppel is aan ooreenstemmende Boeremusiek-wysies. Die verskillende Boeredanse is die wals, seties, polka, masurka, paddika, kadriel, lansers en kotiljons. Elkeen van hierdie danse het ‘n eie tradisie.

Die een dansritme wat oorspronklik en eie is aan die Boerevolk is die vastrap. Die woord vastrap het ‘n idiomatiese betekenis as: moed hou en aanhou. Hoewel die vastrap algemeen is by Boeremusiek, is die dans self nie meer bekend nie. Daar is drie uiteenlopende beskrywings van vastrap as ‘n soort dans. Die eerste is dat dit ‘n soort riel was wat deur een persoon alleen gedans word. Die tweede is dat dit met die “barn dance” ooreenstem en baie populêr was by jongmense. Die derde is dat dit verwant was aan die polka. Die naam vastrap het ook verwys na ‘n dansparty.

Tot omstreeks 1940 was Boeredanse baie populêr by partytjies, troues en ander dansgeleenthede. Ten spyte van sommige kerke se siening dat dans sonde is, het dans ‘n behoefte onder die Boerevolk vervul. Mense het moeite gedoen en groot afstande afgelê om danse by te woon.

Daar is gedans in huise, buitegeboue, skure en selfs op grasperke. By uitsonderlike geleenthede is ‘n saal gehuur. Die dansplek is versier met lanterns, kerse en lampe. Sitplekke was dikwels strooibale, kissies of selfs sakke mielies. Dansplekke se vloere het bestaan uit grond, klei, beesmis, hout, perskepitte en sement. In die ou dae was misvloere algemeen, maar dit was ook stowwerig. Die vloer moes gereeld besprinkel word. Die woorde “balke toe” het beteken die dansers moet aan die balke hang sodat die vloer besprinkel kon word. Die vloere moes ook glad gemaak word. Daarvoor is semels, meel, poeier, seepvlokkies of kersvet gebruik.

Vandat die eerste 78-spoed plate gemaak is, is Boeremusiek opgeneem en het orkeste soos die Vyf Vastrappers, die Vier Transvalers en die Ses Hartbrekers landswyd bekend geword. Met die landswye Groot Trek eeufeesviering in 1938, het Boeremusiek ‘n groot oplewing beleef. Vandag is daar klubs wat die Boeredanse bewaar en beoefen.

Volkspele is iets anders as Boeredanse. Dit het in die 1940’s ontstaan as ‘n georganiseerde poging om tradisionele danse daar te stel. Sweedse volksdanse was die inspirasie en as basis is piekniek-speletjies gebruik. Die eerste danse wat gebruik was, is uit Sweeds vertaal. In 1941 is ‘n handleiding opgestel en die Reddingsdaadbond het by die organisasie daarvan betrokke geraak. Kursusse is aangebied om Volkspele te vestig as ‘n kulturele aktiwiteit.

Van die piekniek-spele wat gebruik is om Volkspele te ontwikkel, was speletjies soos “Siembaba” en “Japie my Skapie”. Kenmerkend van Volkspele is die gebruik van die aanspreekvorms “neef” en “niggie”. Die kleredrag wat voorgeskryf word, is die Voortrekkersdrag van omstreeks 1836. Spesifiek die deftige drag van destyds wat by spesiale geleenthede gedra is.

Boeremusiek en Boeredanse het ‘n kragtige assosiasie met ‘n spesifieke volksgroep. Dit dateer uit ‘n tyd toe hierdie volksgroep internasionaal bekend was as die Boere. Volkspele het ontstaan as ‘n poging om Afrikanernasionalisme te bevorder. Verder was Volkspele (wat veronderstel was om ‘n spel en nie ‘n dans te wees nie) waarskynlik meer aanvaarbaar vir kerke as wat Boeredanse was.

Beide Boeredanse en Volkspele maak aanspraak daarop om ons volk se etniese danse te wees. Kan daar twee wees?

Save

Save

Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedinyoutube
Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedin

Ons Nederlandse stamouers was Geuse

Dat daar Geuzen was, was Martin Luther se skuld. Hy het in 1517 die Kerkhervorming begin. Ekskuus, nee, dit was Johannes Gutenberg se skuld. Hy het die drukpers in 1440 uitgevind. Die drukpers het geletterdheid veroorsaak, ‘n middelklas tot stand gebring, die gebruik van eie tale bevorder en nasionalisme laat ontstaan. En het die Bybel aan die menigtes gebring. Toe vind die kerkhervorming plaas en teen 1560 wemel dit van Protestante in die noorde van Europa.

Op daardie stadium het die Spaanse koning ook die Nederlande besit. En die Protestante was ‘n probleem vir die Spaanse koningshuis wat Rooms-Katoliek was. Die eerste optrede deur die koning teen die Protestante, ook bekend as ketters, was die Nederlandse Inkwisisie. Van 1521 tot 1564 was die Inkwisisie toegerus as die hoogste hof, sonder reg tot appèl, met geen beperkings om mense te arresteer, te martel en tereg te stel nie. Mans het die brandstapel gekry, vrouens is lewend begrawe. Die Anabaptiste het erg deurgeloop.

Teen 1560 het die aantal Protestante vermeerder, en hoewel hulle ‘n minderheid was, het hulle ‘n invloed begin uitoefen. Petisies aan Koning Philip het geen resultate behaal nie. In 1566 het omtrent 400 lede van die adel ‘n petisie aan die goewerneur gerig. Dit was bekend as die Verbond der Edelen. Die vername mense van daardie tyd het Frans gepraat en hierdie 400 is uitgeskel as gueux, oftewel “bedelaars”. Hierop het die Protestante besluit om hulleself Geuzen te noem, om die skeldnaam om te keer in ‘n erenaam. Daar was twee groepe Geuzen, die Bosgeuzen en die Watergeuzen.

In daardie tyd het die Beeldenstorm plaasgevind waar Protestante die beelde in Katolieke kerke vernietig het. Die Protestante was van mening dat hierdie beelde afgodery was. In 1567 het die Spaanse goewerneur die Raad van Beroerten ingestel om die Protestante te straf. Dit het die bynaam Bloedraad gekry omdat daar so baie ter dood veroordeel is. Die Opstand van die Nederlande, ook bekend as die Tagtichjarige Oorlog, het van 1568 tot 1648 geduur. Die oorlog was tussen die Protestante provinsies van Nederland en koning Philip II van Spanje.

Vir die Geuzen was die inname van Den Briel in 1572 ‘n riem onder die hart. Dit was dan ook by Den Briel dat die Prinsevlag (die oranje, blanje, blou) vir die eerste keer gebruik is. Vir die Spanjaarde was die verlies van Vlissingen nog ‘n groter skok. Die Geuze kry ook die steun van Willem die Swyer. Die Unie van Dordrecht kom tot stand. Die Geuze het nou beheer oor die handelsroetes. Spanje kan nie hulle huursoldate betaal nie en dit lei tot die Spaanse Furie, ook bekend as die Plunderingen van Antwerpen, in 1576. Dit lei tot die verlies van 8,000 lewens. In 1579 slaag Willem die Swyer om Holland, Zeeland, Utrecht, Guelders, Groningen, Brabant en Vlaandere in die Unie van Utrecht te verenig. Die 17 Nederlandse provinsies was nou in twee verdeel: die noordelike Protestantse provinsies en die suidelike Katolieke provinsies.

In 1584 word Willem die Swyer vermoor en sy seun, Maurits, word aangestel as kaptein-generaal. In 1585 val Spanje vir Antwerp in en meer as die helfte van die stad se bevolking vlug na die noorde. Die noordelike provinsies was nie in staat om ‘n geskikte koning (uit die bestaande Europese koningshuise) te kry nie en verklaar hulleself tot ‘n republiek. Onder Maurits se leierskap was daar vrede in die noordelike binneland en het dit vooruitgang beleef. Die tydperk van 1602 af word die Gouden Eeuw genoem. Die Vereenigde Oost-Indiesche Compagnie is ook in 1602 gestig.

Die Twaalfjarig Bestand was ‘n wapenstilstand wat in 1609 tussen die noordelike en suidelike provinsies gesluit is. In hierdie tyd het die noordelike provinsies moeite gedoen om hulle vloot op te bou. Die oorlog met Spanje het voortgeduur. In 1625 is Maurits dood en word opgevolg deur sy halfbroer Frederik Hendrik. Frederik Hendrik het heelwat suksesse behaal, maar die grootste was die verowering van die Spaanse Silwervloot deur Piet Hein. Nog ‘n groot oorwinning was die Slag bij Duins in 1639 toe Maarten Tromp en Witte de With ‘n groot Spaanse oorlogsvloot verslaan het.

Die Tachtigjarige Oorlog eindig in 1648 met die Vrede van Münster. Die Republiek der Verenigde Provinciën word as ‘n soewereine staat erken. Die Vrede van Münster was ‘n onderdeel van die Vrede van Westfalen wat die Dertigjarige Oorlog beëindig het. By Westfalen is die begrip “soewereine staat” opnuut gedefinieer en het ‘n nuwe stelsel van buitelandse verhoudings ontstaan. Die Huis van Habsburg het sy seggenskap oor die Duitse vorste verloor. Verdraagsaamheid tussen Katolieke en Protestante het verpligtend geword.

Die Dertigjarige Oorlog het ‘n enorme slagting veroorsaak. Hele stede en streke was verwoes. Noordelike Nederland het ‘n veilige hawe vir Protestante geword en daar was ekonomiese voorspoed en werksgeleenthede. As gevolg van die Tachtigjarige Oorlog en die Dertigjarige Oorlog was baie mense se lewens verwoes en het hulle hul tuisgebiede, waar hulle geslagte lank gewoon het, verlaat en ‘n heenkome in die Republiek der Verenigde Provinciën gevind.

In daardie jare was daar, in wat vandag Duitsland is, ‘n groot aantal klein state, elkeen met sy eie vors. Daar was ‘n verskeidenheid dialekte wat gepraat is. Standaardduits en Standaardnederlands het nog nie bestaan nie. Van die “Duitse” dialekte was naby aan die Nederlandse dialekte. Destyds was die bewoners van hierdie “Duitse”state, in ‘n etniese sin, naby verwant aan die Nederlanders. Die “Duitsers” wat na die Kaap gekom het was dus van dieselfde etnisiteit as die Nederlanders. Dit is dus absurd om ons volk te sien as ‘n bastervolk.

Wanneer ons ons stamouers se plekke van herkoms soek, moet ons hierdie verstrooing van die bevolking in gedagte hou.  Geboorte- en dooprekords sal wees waar iemand gebore is. Baie mense het die plekke waar hulle gebore is, verlaat. Selfs kinders het nie noodwendig groot geword waar hulle gebore is nie. Dieselfde geld vir registers van sterftes.

Die Nederlanders wat hulle aan die Kaap kom vestig het, was nie van die welvarendes nie. Hulle was meestal middelklas Protestante wat bereid was om van voor af te begin. Die Nederlanders, ook genoem Hollanders, wat na die Kaap gekom het, was die kinders en kleinkinders van die Geuzen. Die Geuzen se bloed is in ons are.

Save

Save

Save

Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedinyoutube
Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedin

Ons stamouers was vlugtelinge

Wat op aarde het die Hugenote besiel om na die Kaap te kom? Hulle het tog nie ‘n kolonie kom stig nie. Hulle was nie setlaars nie. Hulle was ook nie fortuinsoekers nie. Hulle was opgevoede en opgeleide mense in beskaafde Europa, hoekom het hulle na wilde Donker Afrika gekom? Sekerlik nie vir avontuur nie, hulle was gesinsmense wat na die toekoms van hulle kinders moes omsien. Ek, met my Franse van, is van Hugenote afkoms. Omtrent almal van die Boerevolk, al het hulle nie ‘n Franse van nie, het ook Hugenote bloed in hulle are.

Ons Hugenote voorouers was vlugtelinge. Of hulle word in Frankryk uitgemoor of hulle vlug, dit was die keuses voor hulle. Hulle was nie politieke vlugtelinge nie, ook nie misdadigers nie. Volgens hulle koning, het hulle die verkeerde godsdiens beoefen en moes hulle uitgeroei word. Watter soort koning, van alle dinge, laat sy volksgenote uitmoor? Die koning was Rooms-Katoliek en die Hugenote was Protestante. Hulle kon ook nie na enige land toe vlug nie, hulle is slegs toegelaat om na Protestantse lande te vlug. Switserland, Duitssprekende state, Engeland, Nederland en enkele ander was veilig. As vlugtelinge was hulle armoedig, hulle het al hulle besittings verloor. Hulle was middelklas mense met huise, plase of besighede. Van hulle kon in die veilige lande geakkommodeer word, ander is aangemoedig om na nedersettings in Amerika, Afrika en die Ooste te gaan. So het dit gebeur dat ‘n klein klompie na die Kaap gekom het om met niks van voor af te begin. My eie stamvader wou nie Kaap toe kom nie, maar hy het met die seereis so siek geword dat hy nie verder kon nie. Hy was verplig deur omstandighede om aan die Kaap te bly.

Die moeilikheid in Frankryk het begin toe mense die Bybel begin lees het. Dit is gevaarlik wanneer daar Bybels beskikbaar is, dit is hoogs gevaarlik wanneer dit wel gelees word. Voorheen, voor die Bybel vertaal was en voor die drukpers uitgevind is, was die Bybel slegs in Latyn beskikbaar en daar was maar net hier en daar ‘n Bybel op ‘n boekrak. In omtrent 1294 het ‘n priester, Guyard de Moulin, ‘n Franse vertaling gedoen. In die 12de eeu het Pierre de Vaux (ook bekend as Pieter Waldo) ‘n Provensaalse vertaling gedoen. Die moeilikheid met Waldo was dat hy nie net die Bybel gelees het nie, maar dat hy oortuig was dat dit in die praktyk toegepas moes word. Hy word dikwels beskou as die een wat die kerkhervorming vooruitgegaan het. Olivetan het in 1488 ‘n Franse Bybel vir die Waldense gepubliseer. Jacques Lefevre het in 1523 die Nuwe Testament in Frans vertaal en in 1528 die hele Bybel. Nie almal kon lees en skryf nie, maar die adel en middelklas kon. Hulle het die Bybel begin lees en dit met mekaar bespreek. Toe hulle self die Bybel lees, sien hulle alles wat verkeerd en onbybels was in die die Rooms-Katolieke Kerk. Van die Katolieke praktyke was as afgodery beskou. Hulle het standpunt ingeneem en hewige kritiek uitgespreek. Die getalle mense wat wou hê dat die kerk hervorm moet word, het toegeneem en hulle vyande het hulle “Hugenote” genoem. Waar die benaming vandaan kom is onseker.

Die Protestante se invloed en ywer teen wat hulle as afgodery beskou het, het toegeneem en die Katolieke teenreaksie het meer gewelddadig geword. Daar het uiteindelik agt burgeroorloë uitgebreek (die Godsdiensoorloë). Twee belangrike adelike families het betrokke geraak. Die Huis van Guise was Katoliek en die Huis van Bourbon was protestants. Die Hugenote het ‘n gedugte weermag, onder die leierskap van Admiraal Gaspard de Coligny, op die been gebring. Hendrik van Navarre en die Bourbons het hulle ondersteun. Die massamoord op Hugenote vind plaas op Bartholomeüsnag in 1572. Die massamoord was uitgevoer op bevel van Koning Karel IX.

In 1589 word Hendrik van Navarre koning van Frankryk as Hendrik IV. In 1598 het hy die Edik van Nantes uitgereik wat ‘n einde aan die vyandelikhede gemaak het. Dit het geduur tot sy kleinseun, Lodewyk XIV, aan bewind gekom het. Lodewyk XIV het die Edik van Nantes herroep in 1685. Hierna het Hugenote in groot getalle (skattings wissel van 200,000 tot 1,000,000) gevlug uit hulle geboorteland.

Nederland het toe 2.5 miljoen inwoners gehad en word toegeval met tussen 50,000 en 70,000 vlugtelinge. Daar was groot meegevoel by die Nederlanders teenoor die Hugenote en hulle het veel gedoen om die vlugtelinge te help. Die VOC (Verenigde Oos-indiese Kompanjie) het, onder meer, ‘n verversingstasie aan die Kaap van Goeie Hoop bedryf. Hoewel dit ‘n maatskappy met ‘n winsmotief was, het hulle gekyk hoe hulle die Hugenote vlugtelinge kon akkommodeer. Die eerste groot groep Hugenote het in 1688/89 in die Kaap aangekom. Voor 1688 was daar reeds enkele Hugenote vryburgers. Na die aankoms van die groot groep het kleiner groepe gevolg.

Die Boerevolk stam van hierdie Hugenote af. Die dogters van die Hugenote het met Hollanders en Duitsers ondertrou en hulle kinders was gevolglik ook Hugenote-afstammelinge. Hierdie voorsate van ons het hulle geloof belangriker geag as hulle aardse besittings en hulle liggaamlike veiligheid. Hulle sou eerder omkom as om hulle oortuigings af te sweer.

Daar word soms die romantiese idee geopper dat van die Hugenote adelikes was. Ongelukkig nie, hulle was almal van die middelklas. Dit beteken hulle kon lees en skryf. Voorheen was hulle van beroep boere en vakmanne, opgeleide en geleerde mense. Die mense wat gewoonlik as die rugmurg van ‘n volk beskou word.

Die Hugenote was die mense wat die Bybel gelees het, tot die gevolgtrekking gekom het dat dit ernstig opgeneem moet word en die oortuiging gehad het dat dit in die alledaagse lewe prakties toegepas moet word. Die meeste ander Europeërs aan die Kaap het presies dieselfde siening gehad en die Hugenote kon gemaklik by hulle aansluiting vind.

Save

Save

Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedinyoutube
Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedin

Die Boerevolk van Rhodesië

Ek was nog nooit in Zimbabwe nie, maar ek was al in Rhodesië. Dit wil sê Suid-Rhodesië. Eens op ‘n tyd was daar ‘n deel van die Boerevolk wat in Suid-Rhodesië gewoon het. Hulle het Afrikaans gepraat, was lidmate van die drie Susterkerke, het hul eie kultuurverenigings gehad en het selfs hulle eie Afrikaanse koerante gehad. Dit was, maar is nie meer nie.

Lede van die Boerevolk was die eerste blankes wat die gebied verken het. Die Voortrekkers het in 1836 ondersoek ingestel na ‘n moontlike vestigingsgebied noord van die Limpopo. Hierna het Boerejagters al verder die gebied binnegedring totdat die Zambesirivier en die Victoria-waterval bereik is. Dit was voor Livingstone dit “ontdek” het. Daar was ook ‘n goeie verhouding tussen die ZAR (Zuid-Afrikaansche Republiek) en swart stamme wat daar gewoon het. Onder andere het die Banjaistamme in 1880 die ZAR gevra vir beskerming teen die Matabeles. In Augustus 1890 het Louis Adendorff en ander ‘n konsessie van die Banjaihoofmanne gekry om daar te gaan woon. Dit kon nie uitgevoer word nie want Cecil John Rhodes het hulle voorgespring.

Rhodes se maatskappy, BSAC (British South Africa Company), het reeds in Januarie 1890 ‘n kontrak met die Sjonas gesluit wat hulle sou toelaat om Masjonaland binne te gaan. Die Sjonas het gedink hulle wil net kom prospekteer. Rhodes se doelwit was die uitbreiding van die Britse Ryk en hy wou die hele gebied annekseer. Die BSAC het pionierskolonne gebruik om blankes daar gevestig te kry. Die pionierskolonne het hulle voorgedoen as trekgeselskappe. Daar aangekom, het hulle 5 forte gebou. Die aankoms van die kolonne was ‘n verrassing vir die Sjonas. Die gebied is Rhodesië genoem (vernoem na Rhodes) en die belangrikste fort se naam was Salisbury. Spoelgoud neerslae is ontdek en dit het goudkoors laat opvlam. Daar was ook avonturiers wat na die verlore stad Monomotapa wou soek. Die gebied was die BSAC se besitting tot Britse anneksasie in 1923.

Rhodes het advertensies in koerante geplaas om mense aan te moedig om daarnatoe te verhuis. Daar was belangstelling onder lede van die Boerevolk om soheentoe te trek. Afgevaardigdes uit die ZAR en Oranje-Vrystaat het kontak met Rhodes gemaak. Die voorwaardes van Rhodes was aantreklik. Anders as die goudsoekers, het die Boere in landbou geleenthede belang gestel. Alhoewel hulle burgers van die Boere republieke was, was daar tog ook ontevredenheid met hulle regering oor verskeie sake. Ten spyte daarvan dat die pionierstydperk verby was, was daar nog mense wat kans gesien het om pioniers te wees. Verskillende trekgeselskappe is georganiseer en in 1891 het die eerstes vertrek na die onbekende.

Die Boere het saam met Engelssprekendes Rhodesië ingetrek. Die meerderheid was Engels en daar was net een amptelike taal, naamlik Engels. Die Boere was ‘n minderheidsgroep onder die blankes, net soos die Grieke. Nogtans het hulle nie verengels nie, maar hulle eie taal en kultuur behou. Die onderrigtaal in hulle skole was wel Engels, maar Afrikaans kon as ekstra vak aangebied word. Hulle het ook hulle eie kerke gehad. Die Boere was oorwegend landbouers van beroep. Die Boere het hulle in net ‘n paar distrikte gevestig met die gevolg dat hulle hul eie volkskarakter kon behou. In Enkeldoorn was 85% van die mense Afrikaanssprekend. Hulle het ook hul eie kultuurorganisasies gehad wat saamgewerk het as AKUR (Afrikaanse Kultuurunie van Rhodesië). In 1965 het die GRA (Genootskap van Rhodesiese Afrikaners) tot stand gekom.

Dit wil voorkom asof daar in Rhodesië nie die probleem van Boerehaat, soos in Suid-Afrika, was nie. Miskien omdat die Boere min was en nie veel invloed gehad het nie.

Hoewel die Boere onder die blankes ‘n minderheidsgroep was, was hulle ten volle betrokke by hulle land se sake. So was daar van hulle wat staatsamptenare was, sommiges in senior poste. Hulle was lede van die polisie, hulle het deel gevorm van hul land se weermag en het in oorloë hulle deel gedoen. Hulle het ook in die sakewêreld en landbou hulle bydraes gebring. Ook op sportgebied het hulle hul land verteenwoordig. Hulle was lojale Rhodesiërs maar steeds ook lojale lede van die Boerevolk.

Rhodesië het bekwame leiers gehad en die land het op ekonomiese gebied floreer. Veral na die Tweede Wêreldoorlog het daar ‘n groot ekonomiese oplewing plaasgevind en het heelwat blankes uit ander lande immigreer na Rhodesië. In 1953 het Brittanje die Federasie van Rhodesië en Njassaland gestig. Dit het bestaan uit Suid-Rhodesië (vandag Zimbabwe), Noord-Rhodesië (vandag Zambië) en Njassaland (vandag Malawi). Die plan wou Swart aspirasies, Blanke belange en koloniale behoeftes akkommodeer. Dit misluk en word in 1964 ontbind. Suid-Rhodesië het ‘n groter blanke bevolking gehad as die ander en hierdie blankes was permanente inwoners met eiendomme. In 1965 verklaar Suid-Rhodesië UDI (Unilateral Declaration of Independence) wat beteken dat hulle nie meer ‘n Britse kolonie was nie. Die Rhodesiese Bosoorlog breek uit tussen die blankes en die kommunistiese swart “bevrydingsbewegings”. Dit lei tot internasionale sankies. Nogtans bly hulle staande met die hulp van die Suid-Afrikaanse Regering. Uiteindelik gee die Suid-Afrikaners toe aan die buiteland en in 1980 kom Mugabe aan bewind. Dit was die einde van Rhodesië en die begin van Zimbabawe.

Vir amper 90 jaar was daar ‘n aansienlike aantal lede van die Boerevolk wat Rhodesiërs was. Ons kan ons indink hoe moeilik dit vir hulle as pioniers was om ‘n beskawing in ‘n wildernis te skep. Alles wat bereik was, was kosbaar en die moeite werd. Hulle het hulle plig nagekom, hulle het hul beste gedoen. Dit was alles tevergeefs. Hulle was net ‘n pion in die groter geo-politieke spel.

Die Rhodesiese leier in 1980 was Ian Smith. ‘n Beginselvaste persoon wat nie van sy beginsels afgewyk het nie. Kort voor sy dood het hy na bewering gesê: “Suid-Afrika het Rhodesië as offerlam gegee om vir homself tyd te koop. En daardie geleende tyd sal ook uitloop en dan sal die geskiedenis hom hier ook herhaal.”

Save

Save

Save

Save

Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedinyoutube
Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedin