Aksie, spanning, avontuur

In my kinderjare was daar ‘n reisende biblioteek. Dit was ‘n bus wat in ‘n biblioteek omskep was en ‘n sateliet van die dorpsbiblioteek was. Die bus het ons elke tweede week kom besoek. Die bus was goed toegerus met Afrikaanse storieboeke. So kon ek as kind kennis maak met Die Drie Musketiers, Skateiland en nog ander klassieke verhale, in Afrikaans vertaal.

In daardie jare was daar ook ‘n groot aantal eg Afrikaanse aksieverhale. Sommige was hardeband en ander was slapband. Van hierdie boeke was as reekse geskryf en het soos soetkoek verkoop. Verkope was so goed dat van die skrywers ‘n bestaan kon maak deur voltyds te skryf. Hoewel die goue era van die Afrikaanse avontuurreekse van die laat 1940’s tot die vroeë 1960’s was, was daar tot in die 1980’s nog nuwe uitgawes. Dit was voor die opkoms van fotoverhale en televisie.

Rooi Jan was ‘n besonder sterk man met rooi hare en baard. Met sy perd en hond het hy heldedade gedoen tydens die Oosgrensoorloë en die Groot Trek. Die Buiter was ‘n ryk Franse edelman wat ‘n soort Robin Hood aan die Kaap was. Die Swart Luiperd was ‘n Boerseun wat in die wildernis groot geword het. Hy dra ‘n swart luiperd kop as masker en het twee mak luiperds wat hom help. Die Maagd van die See vertel van die stryd teen seerowers in die vroeë dae van die Kaap. Die Temmers van die Woestyn het verskillende hoofkarakters gehad en het in die tyd van die pioniers afgespeel.

Die grootste aantal boeke is deur slegs vier skrywers geskryf. Braam le Roux het in ‘n tydperk van 10 jaar 101 boeke geskryf. Meiring Fouche het 79 geskryf, R Hendriks het 76 geskryf en Gerrie Radlof het 71 geskryf. Ander skrywers was Andreas du Plessis, Frans Gericke, Anton Koch en Hermie Hendriks. Ela Spence en Mary Sadler kan ook genoem word. Daar was nog vele meer. Van die skrywers het van verskillende skrywersname gebruik gemaak.

Braam le Roux is in 1918 gebore as Abraham le Roux Botha. Hy was ‘n joernalis voordat hy voltyds begin skryf het. Hy kon nie sy linkerhand gebruik nie en kon met net een hand tik. Hy was in die 1950’s die enigste Afrikaanse skrywer wat ‘n goeie inkomste verdien het deur voltyds te skryf. Hy het ‘n vaste kontrak gehad om twee boeke per maand te lewer. Hy het sy eerste boek in 1946 geskryf en met sy dood in 1956 het hy meer as 100 boeke geskryf. Braam le Roux het oorspronklik losstaande verhale geskryf maar toe begin om reekse te skryf: Die Swart Luiperd, Temmers van die Woestyn, Die SA Polisie, Die Swerwerspeurder en Die Woeste Laeveld.

F.A. Venter het onder die name F.A. Venter, Meiring Fouché, René Stegmann, Marius de Jongh en Elske te Water geskryf. Hy was in 1916 gebore en skryf sedert 1944 tot 1996. Omstreeks 1960 begin hy om voltyds te skryf. Onder sy eie naam skryf hy jeugverhale en romans. Hy wen die Hertzogprys vir Swart Pelgrim en Geknelde Land. Hy skryf ook oor die Groot Trek: Geknelde Land, Offerland, Gelofteland en Bedoelde Land. Onder die naam Meiring Fouché maak hy bydraes tot die reekse Swart Luiperd, Temmers van die Woestyn, S.A. Polisie, Swerwerspeurder, en Sahara Avontuur. Sy eie reekse was Maagd van die See, Baanbrekers, Ryk Schoonraad, en Fabel Retief.

Reinhardt (Hein) Hendriks het speur- en avontuurverhale geskryf onder die name R. Hendriks, André Murat en Casper H. Marais. Hy was in 1911 gebore en sy broer was die skrywer Hermie Hendriks. Hein Hendriks probeer om voltyds te skryf, maar kon dit nie regkry nie. As R. Hendriks skryf hy ‘n aantal boeke in die Temmers van die Woestyn reeks. (Hierdie reeks is begin deur Braam le Roux maar van die verhale is ook geskryf deur Meiring Fouché en R. Hendriks.) As Casper H. Marais skryf hy Rooi Jan en Mank Mannetjie.

Gerrit Lubbe van Zyl skryf onder die name Gerrie Radlof en Dirk Lubbe. Hy was in 1923 gebore en sterf in ‘n motorongeluk in 1971. Aanvanklik het hy deeltyds begin skryf om meer geld te verdien maar later begin hy voltyds skryf en werk ook as vryskutskrywer. As Gerrie Radlof skep en skryf hy die reekse Die Buiter, Oloff die Seerower en Ramala. Hy lewer ook bydraes vir die reekse S.A. Polisie en Swerwerspeurder. As Dirk Lubbe skryf hy die spioenasiereeks Profeet. Hy skep ook die fotoverhaalreekse Mark Condor en Saboteur.

Deesdae is dit boeke wat versamel word. Daar is ook iemand wat die buiteblaaie restoureer. Die kopiereg op vele van hierdie reekse het nou verval en heruitgawes is moontlik. Van hierdie boeke word nou weer uitgegee in gedrukte vorm en in e-boek formaat.

Hierdie reekse was geskryf vir, en is gelees deur, Blanke Afrikaanssprekendes. Hierdie reekse avontuurverhale kan waarskynlik gesien word as ‘n kultuurproduk. Iets wat eie aan ons was. Dit is werd om onthou en bewaar te word.

 

 

Save

Save

Save

Save

Save

Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedinyoutube
Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedin

Hy was Swart, nie swart nie

Die Republiek van Suid-Afrika het in 1961 tot stand gekom, nie in 1994 nie. Die eerste president van die republiek was Charles Robberts Swart, nie Nelson Mandela nie. In 1994 was daar ‘n magsoorname, daar was nie ‘n nuwe staat gestig nie. C. R. Swart het Elisabeth II van Brittanje opgevolg as staatshoof van Suid-Afrika.

Die eerste President was ‘n Boer. Charles Robberts Swart (of Oom Blackie soos die volk hom geken het) was in 1894 gebore in Winburg, Republiek van die Oranje-Vrystaat. Tydens die Anglo-Boere Oorlog (1899-1902), was Oom Blackie in die Konsentrasiekamp op Winburg saam met sy moeder en ander familie en bure. Sy vader was krygsgevange geneem.

Oom Blackie was ‘n besonder skrander persoon. Hy begin skool op sewejarige ouderdom en behaal sy matriek op dertienjarige ouderdom. Hy was te jonk vir toelating tot die universiteit en begin as vyftienjarige werk as magistraatsklerk. In 1910 begin hy met sy studies by die Grey-universiteitskollege en in 1912 behaal hy sy B.A.-graad. Van 1914 tot 1915 was hy ‘n onderwyser op Ficksburg. Van 1915 tot 1918 studeer hy verder en behaal die LL.B graad. In 1918 werk hy as regsassistent by die Bloemfonteinse Munisipaliteit. Van 1918 tot 1948 was hy ‘n advokaat by die Hooggeregshof in Bloemfontein en ook deeltydse dosent in regte.

Met die Rebellie van 1914 was Oom Blackie in hegtenis geneem op aanklagte van spioenasie en dat hy by die rebelle wou aansluit.  Hy was vrygelaat en toegelaat om onderwys te gee, maar was heeltyd onder huisarres.

Gedurende 1921-1922 was hy in die VSA vir studie in joernalistiek. In hierdie tyd het hy op parkbankies geslaap, op straathoeke gesing vir geld en selfs in ‘n rolprent opgetree. Hy het ‘n studietoer onderneem in die VSA, Brittanje, Nederland en België. Later in sy lewe het hy as joernalis en redakteur gewerk.

Oom Blackie Swart het van jongs af in politiek belanggestel en was ‘n stoere republikein. Hy was sedert die stigting van die Nasionale Party in 1914 ‘n lid daarvan. Van 1923 tot 1933 was hy volksraadslid vir Ladybrand. Die smelting van Genl Herzog se Nasionale Party en Genl Smuts se Suid-Afrikaanse Party in 1933, was vir Oom Blackie totaal onaanvaarbaar. Hy sluit toe ook aan by die Gesuiwerde Nasionale Party van Dr D.F. Malan. In 1939 vind die skeuring tussen Hertzog en Smuts plaas en daarna het die Herenigde Nasionale Party tot stand gekom. Die verhouding tussen Oom Blackie en Genl Hertzog (albei Vrystaters) was nie goed nie. In 1941 word Oom Blackie deur Winburg weer tot die Volksraad verkies. Na die oorwinning van die Nasionale Party in 1948, stel Dr Malan hom aan as Minister van Justisie.

In 1939 het Oom Blackie by die Ossewa-Brandwag (OB) aangesluit en op die Groot Raad gedien. Hy het later daaruit bedank omdat die OB nie meer aan sy verwagtinge voldoen het nie. Na die koalisie het hy aangesluit by die Afrikaner-Broederbond (AB) want hy het gemeen hulle streef na volkseenheid.

C.R. Swart was gereken as ‘n besonder bekwame kabinetsminister. Van 1960 tot 1961 was hy die laaste Goewerneur-Generaal van die Unie van Suid-Afrika. Net soos sy voorganger, het hy geweier om ‘n eed van getrouheid aan die staatshoof, Elisabeth II van Brittanje, af te lê. Van 31 Mei 1961 af was hy die eerste president van die Republiek van Suid-Afrika. In 1967 het hy afgetree en hom op sy plaas De Aap naby Brandfort gevestig. In 1982, toe hy 87 was, is Oom Blackie oorlede.

Oom Blackie was nie net in die politiek betrokke nie, hy het heelwat op kultuurterrein gedoen. Hy was betrokke by die Taalfees, FAK, Voortrekkers, Nasionale Oorlogsmuseum van die Boererepublieke, Nasionale Vrouemonument, Afrikaanse Handelsinstituut en nog meer.

Oom Blackie was ook ‘n skrywer en joernalis. Hy het twee kinderboeke geskryf: Kinders van Suid-Afrika (1933) en Die agterryer (1939). Hy het ‘n aantal artikels vir tydskrifte en koerante geskryf. Hy het ook gedigte en liedere geskryf, ondermeer skoolliedere vir drie verskillende skole.

Verder het Oom Blackie rugby gespeel en was hy ‘n skeidsregter. Hy het ook van jukskei en rolbal gehou. Hy het ook met Afrikanerbeeste geboer. Hy was lank en skraal, meer as twee meter lank.

Oom Blackie was ‘n gewilde en geliefde persoon, altyd toeganklik en jonk van gees. Van die ouer geslag sal sy staaltjies en humorsin onthou. Een staaltjie wat hy vertel het, was van ‘n ernstige toespraak by ‘n volksfees. Hy noem toe die helde van Spioenkop. ‘n Oom wat nie goed kon hoor nie, spring op en skree “Hoor, hoor”. Na die tyd vertel die oom: “O, het jy gesê die helde van Spioenkop, ek het gedink jy sê te hel met die spietkops.” ‘n Ander staaltjie was oor die bewoording van ‘n naambord vir sy plaas. Moet dit lees: C.R. Swart – De Aap of De Aap – C.R. Swart?

Hy was ‘n veelsydige man. ‘n Beginselvaste persoon, hy het nie saam met die wind gedraai nie en nie sy oortuigings prys gegee om sy loopbaan of finansies te bevorder nie. ‘n Man van integriteit, ‘n man uit die volk en vir die volk. Hy het geleef en gestreef in die tyd tussen die generaals en die beroepspolitici, in die tyd van die republikeine.

 

 

Save

Save

Save

Save

Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedinyoutube
Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedin

Gister se sondes en vandag se sondes

Eens op ‘n tyd was jy jonk en rebels. Toe rebelleer jy teen die establishment van daardie dae. Die hele spul met hulle outydse sienings en met al die onreg wat hulle pleeg. Hoewel jy toe nog jonk was, kon jy onreg op ‘n myl raaksien. Jy kon ook sien wat gedoen moet word om hierdie onreg uit te roei. As jy dit kon sien, hoekom kon hulle nie?

Intussen het die horlosie aangestap. Jy is ouer, jy is wyser, en o wee, jy is nou die establishment. Want jy is ‘n ouer, jy is dalk ‘n onderwyser, jy is ‘n leidende persoon in jou gemeenskap, jy het stemreg en jy stem in verkiesings. Jy het gehelp om die huidige situasie tot stand te bring. Die verantwoordelikheid is joune.

So, hoe het dit toe gegaan met jou rebellie? Is die wêreld nou ‘n beter plek? Is al die onreg toe uitgeroei? Was jou rebellie toe die moeite werd?

Hier, in my omgewing, is daar ‘n omroeper wat gereeld oor die radio dit het teen die verstokte verkramptes. Hy vat hulle gereeld aan oor daardie selfde goed waaroor hy in sy jong dae hulle ook aangevat het. Die probleem is dat die verstoktes van vandag nie meer die verstoktes van gister is nie. Die goed waaroor hy baklei is lankal nie meer omstrede kwessies nie. Another Brick in the Wall is regtig nie meer verbode of ‘n treffer nie. Saambly (onder andere) is nou outyds, dit was ‘n omstrede saak in die jaar toet. Die goed wat in sy jeug warm geskille was, is nou koud.

Dan is daar die blanke anti-apartheid brigade. Eens op ‘n tyd was daar ‘n politieke ideologie wat “apartheid” geheet het. Hulle het gemeen dit is ‘n ideologie van groot onreg en het dit toe hand-en-tand beveg. Toe was hulle dapper stryders teen daardie onreg. Hulle het opgeoffer vir die goeie saak. Maar nou, helaas, bestaan apartheid nie meer nie. Hulle het gewen. Na hulle gewen het, toe weet hulle nie wat nou verder nie. Daar het hulle toe vasgeval. Die arme drommels weet nie wat om nou te doen nie, nou hou hulle maar aan baklei teen die oorlede vyand, apartheid.

Die rebelle wat gewen het, is die establishment van vandag. Hulle dra nou die verantwoordelikheid. In plaas van aan te hou veg teen die verslane vyand, moet hulle kyk na wat hulle vermag het. Die ongeluk is dat die onreg van apartheid vervang is met ‘n groter onreg. Hierdie groter onreg is die resultaat van die blanke anti-apartheid brigade se rebellie. Dit is die vrug van hulle arbeid. Hulle ontken dat daar tans groter onreg gepleeg word en was hul hande in onskuld.

In die wêreld van weleer, was die verkrampte establishment gesien as regs, konserwatief, uit pas en outyds. Hulle was kapitaliste wat nie omgegee het vir hulle medemens nie. Die rebelle was links, liberaal, besorg oor die omgewing en die welstand van die armes en verdruktes. Toe het hulle gewen en aan bewind gekom. Nou is die linkse liberales die nuwe establishment. Doen hulle beter as hulle voorgangers? Die nuwe wêreld wat hulle geskep het, is nog slegter as die vorige wêreld wat hulle beveg het. Daar is meer onreg, daar is minder vryheid, daar is meer verdruktes.

Ons sien dit nou in Amerika, en binnekort, in Europa. Die publiek verwerp nou die links-liberale heerskappy. Dit is ‘n bitter pil om te sluk. Nou doen hulle maar wat hulle voorheen ook gedoen het. Hulle betoog, brand en gebruik geweld.

Wie se skuld is dit dat die wêreld van vandag slegter en boser is as voorheen? Is dit nie juis die oorwinnaars se skuld nie? Maar wat nou as jy weier om skuld te aanvaar? As jy aanhou om te ontken dat jy verkeerd was en steeds is? Wel, dan pak jy die skuld op iemand anders, natuurlik. Dan hou jy aan om te praat van die goed wat lankal verby is en die mense wat lank gelede onreg gepleeg het. Daarom moet die geskiedenis herskryf word, iemand anders moet beskuldig word.

Is dit normaal om nooit te erken dat jy verkeerd was nie? Dat dit altyd iemand anders is wat skuldig is?

“Die vaders het suur druiwe geëet en die tande van die seuns het stomp geword” (Jer 31:29). So het die kinders van Jakob hulleself probeer verontskuldig.

 

 

 

 

 

 

 

Save

Save

Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedinyoutube
Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedin

Uit met die oue, in met die nuwe

Alle mense wat kalenders het, vier die oorgang van die ou jaar na die nuwe jaar. Wat mense sonder kalenders doen, weet ek nie. Die wat wel kalenders het, het nie dieselfde kalenders nie en gevolglik word nuwejaar nie wêreldwyd op dieselfde dag gevier nie. Ons gebruik die Romeinse kalender en die Romeine het besluit die ou jaar eindig op 31 Desember en die nuwe jaar begin op 1 Januarie, vir wat dit werd is.

In die vroeë jare van die Boerevolk, was die viering van Nuwejaar belangriker as die viering van Kersfees. Die maniere waarop Nuwejaar in Europa gehou is, moes aangepas word by plaaslike omstandighede. ‘n Ander faktor in hoe die fees gevier was, was die Boerevolk se godsdienssin, sobere lewenswyse en die ylbevolkte binneland.

Aanvanklik is Nuwejaar gevier met ‘n militêre parade en kerkdiens. Eers van 1698 af, het dit in Kaapstad die gebruik geword om met middernag kanonskote, geweervuur en vuurwerke die Nuwejaar in te lei. Op die platteland was Nuwejaarsdag ‘n gesinsdag met ‘n feesmaaltyd.

Om goeie wense vir die nuwe jaar oor te dra, is ‘n gebruik wat reeds deur die Romeine gedoen is. By ons voorouers was dit die gebruik om Nuwejaarskaarte uit te stuur aan vriende en familie. Die kaartjie is met die hand uitgeskryf en persoonlik afgelewer. ‘n Tipiese Nuwejaarswens was: “Baie heil en seën in die nuwe jaar”. Meer onlangs is gedrukte kaartjies gestuur wat goeie wense vir beide Kersfees en Nuwejaar oordra. Ek vermoed die meeste mense stuur deesdae hulle goeie wense boodskappe elektronies.

Die Boerevolk het in vroeër jare geskenke op Nuwejaar, nie Kersfees nie, gegee. Geskenke is nie net aan familie en vriende gegee nie, maar ook gegee aan nie-blanke werknemers.

Vuur en geraas met die oorgang na die nuwe jaar, word teruggevoer na oud-Germaanse gebruike. Vir die Germane was vuur ‘n simbool van nuwe lewe en is groot vure gemaak om “die son te help”. Lawaai moes bose geeste verdryf sodat hulle nie die nuwe jaar kon bederf nie. Die rondgooi van vuurballe was uit Nederland afkomstig. Ou lappe is in bondels gebind, in lampolie gedoop, aan die brand gesteek en die lug ingegooi. In groter dorpe en stede is lawaai gemaak deur op blikke te slaan en gillend en skreeuend deur die strate te hardloop. Vandag word toeters geblaas, klokke gelui, en fluite geblaas wanneer die horlosie oorslaan na die nuwe jaar. Die gebruik om vuurwerke te skiet word hewig teengestaan deur dierebeskermingsgroepe.

Dit was ook gebruiklik om kwajongstreke op Oujaarsaand aan te vang. Op Oujaarsnag moes die werf skoon en netjies wees want dan loop bose geeste rond om kwaad aan te rig.

Die oudste gebruik by die Boerevolk was om Oujaarsaand as ‘n gesinsfees te vier. Dit was ‘n Nederlandse tradisie wat ook hier nagevolg is. Met die “sit die oujaar uit” is die tyd tot middernag verdryf met speletjies en lekkernye. Wanneer geskenke nie met Kersfees gegee word nie, word dit op Oujaarsaand gegee.

Een van die twee unieke inheemse gebruike is die Boeredans op Oujaarsaand. By die dans is daar ‘n Boereorkes wat Boeremusiek maak. Kenmerkend van Boeremusiek is die speel van die konsertina. Die vrouens het gesorg vir melktert, tertjies, en allerlei ander gebak. Sterk drank sal ook beskikbaar wees. Die volgende dag, Nuwejaarsdag, was ‘n dag vir piekniek, Boeresport en perderesies.

Die ander inheemse gebruik is om die jaarsoorgang kerklik te vier met middernagdienste. Die middernagdiens is ‘n mensgemaakte tradisie en is nie gegrond op ‘n Bybelse voorskrif nie. Die diens strek gewoonlik vanaf die laaste gedeelte van die ou jaar tot die eerste deel van die nuwe jaar. Daar was ook ‘n plegtige aflees van die name van almal wat in die ou jaar oorlede is. By die geleentheid word gelowig teruggekyk na die afgelope jaar en met vertroue uitgesien na die komende jaar.

Baie etniese groepe verloor hulle eie tradisies en gebruike voor die aanslag van internasionalisme, ons ook. Die handlanger van internasionalisme is televisie. Hierdie aanslag raak ook ons feeste en ons maniere van feesvier. Dit is hoofsaaklik plattelandse gebiede wat nog bestand is hierteen en waar eiesoortige gebruike nog gehandhaaf word.

Save

Save

Save

Save

Save

Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedinyoutube
Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedin

Die Boerevolk en Kersfees

Die viering van Kersfees onder die Boerevolk is nie baie oud nie en daar is ook geen eie tradisie daaromtrent nie. Dit het eers laat in die negentiende eeu inslag gevind, veral as gevolg van Duitse en Engelse invloed. Aanvanklik was dit suiwer ‘n kerklik-godsdienstige fees sonder uiterlike vertoon. Tot omstreeks 1825 was Kersfees ‘n gewone werksdag en is die dag stil by die huis deurgebring.

Engeland het in 1834 Kersfees amptelik erken. Die Calvinistiese kerke in Suidelike-Afrika het die voortou geneem om Kersfees en die geboorte van Christus amptelik erken te kry. In 1865 het die ZAR en in 1891 het die Vrystaat Kersfees amptelik erken. Vir ‘n ruk was dit die gebruik om Kersfees as Nagmaal te vier. Op sommige plekke is pieknieks gehou. Dit het ook ‘n gesellige gesins- en familiefees geword.

Die kersboom het uit Duitsland na die res van Europa versprei. In Engeland het dit in 1841 gewild geword. In 1855 is die eerste kersboom in Kaapstad opgerig. Die Afrikaanse kerke het die kersboom van 1888 af begin goedkeur, hulle het nie ‘n probleem met die boom of geskenke gehad nie, wel met Kersvader.

Die gee van kersgeskenke was algemene gebruik onder Engelssprekendes in Suidelike-Afrika. Die Boerevolk het op Nuwejaar geskenke gegee, nie op Kersfees nie. Dit was in ooreenstemming met die gebruik in verskillende Europese lande.

Die kersmaal het in 1890 gewild geword by Afrikaanssprekendes. Op plekke was daar ook perderesies, skyfskiet en vuurwerke op die dag voor Kersfees. Die sing van kersliedere en die stuur van kerswense is twee ou Engelse gebruike. Die eerste kerskaartjie dateer uit 1846 in Engeland. Die eerste Afrikaanse kerskaartjie verskyn in 1916. In 1949 het “Kersliedere by kerslig” uit Australië oorgewaai. Dit is aanvanklik deur die kerke afgekeur. Vandag is daar ‘n hele bedryf vir kersfeesmusiek.

Aanvanklik het die Afrikaanse kerke hulle verset teen Kersvader / Sinterklaas. Vandag is Kersvader oral te vinde. Die kerskous het nie onder die Boerevolk navolging gekry nie.

Vandag is daar drie verskillende Kersfeeste: die kerklik-godsdienstige model, die heidense model en die geldmaak model. Al drie is dikwels ineengestrengel.

Onder die Boerevolk is die kerklik-godsdienstige Kersfees nog steeds die belangrikste en daar word steeds kerkdienste op kersdag gehou. Die Boerevolk het geen eie tradisies en gebruike omtrent Kersfees nie. Alles is die navolging van gebruike in Westerse lande soos Duitsland, Brittanje en Amerika.

Kerklik-godsdienstig is nie sinoniem met Christelik of Bybels nie. Daar is natuurlik geen regverdiging uit die Bybel vir Kersfees of die vier van Christus se geboorte nie. Dit is ‘n mensgemaakte instelling waarmee simboliese betekenis gegee word aan gebruike en voorwerpe wat ook ander betekenisse kan hê.

 

 

Save

Save

Save

Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedinyoutube
Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedin

Van prentjies tot letters

Tot en met die toring van Babel, was Adam se taal die enigste taal wat bestaan het. Daarna het hierdie taal, as gevolg van die spraakverwarring, verander in ‘n menigte tale. Dit was natuurlik gesproke taal.

Maar wat van die geskrewe taal? Hoe het skrif ontstaan en hoe het dit verander? Het die spraakverwarring ‘n invloed gehad op skrif?

Niemand weet wie skrif uitgevind het nie. Ons weet ook nie wat die rede was hoekom dit in die eerste plek nodig was om te skryf nie. Miskien het die mense, na hulle vermeerder het, verder uitmekaar begin woon en was dit nodig om met mekaar te kon kommunikeer. Dalk was dit nodig om ooreenkomste eerder skriftelik as mondelings te sluit om dispute uit te skakel. Ek weer dink skrif is uitgevind sodat die Bybel geskryf kon word.

Dink daaraan. Iemand het skrif uitgevind, maar daar was niemand wat dit kon lees nie. Dit sal totaal sinloos wees. Skrif en lees gaan saam, die een kan nie sonder die ander nie.

Die Bybel vertel die mens se geskiedenis van die begin af en ek is oortuig dat dit die oudste geskrif is wat bestaan. Die heel oudste geskiedenis is opgeteken in die boek Genesis. Genesis bestaan uit 12 antieke boeke wat op mekaar volg. Die oudstes is geskryf op ‘n manier wat soortgelyk is aan hoe ou kleitablette geskryf is. Dus het Moses iewers in besit gekom van ‘n klompie antieke geskrifte (op kleitablette) wat moontlik in ‘n ouer taal en skrif geskryf was. Hy het dit toe oorgeskryf in die taal en skrif van sy tyd. Die skryfmateriaal in Moses se dae was ook anders as wat in antieke tye gebruik is.

Voor die tweede millenium voor Christus, was die taal en skrif proto-Semities (die taal voor Babel). Die skrif van hierdie ou taal was die fondament van alle latere skrifstelsels – ook die Latynse alfabet en Sjinese skrif. Tydens die tweede millenium voor Christus, was die algemene taal in die Midde-Ooste proto-Wes-Semities (Aramees, met Hebreeus wat later uit Aramees ontwikkel het) en die skrif kan dieselfde genoem word. Hierdie was die tydperk van Abraham, Moses en Dawid en die tyd toe ‘n groot gedeelte van die Bybel tot stand gekom het. Die skrif wat van omtrent 1000 v.C. tot omtrent 300 v.C. gebruik was word paleo-Hebreeus genoem. Dit was die skrif wat tydens die tyd van die Profete gebruik is.

Danksy die navorsing van André H Roosma, kan ons nou iets verstaan oor die begin van skrif. Iemand wil iets kommunikeer aan iemand anders, daar is ‘n boodskap wat oorgedra moet word. Die boodskap word opgebreek in begrippe wat voorgestel word deur ‘n prentjie of simbool. Sê maar die boodskap is dat die koning dood is. ‘n Simbool wat “koning” voorstel en ‘n simbool wat “dood” voorstel, word gebruik.

Destyds was die oer-os (aurog) gesien as die sterkste en belangrikste dier. ‘n Prentjie of simbool van ‘n oer-os het die betekenis van “die belangrikste” of “die sterkste” of “die eerste” gedra.  ‘n Ander begrip is “binne” of “deel van” en dit word verteenwoordig deur ‘n prentjie van die binnekant van ‘n tent. Nog ‘n voorbeeld is die prentjie van ‘n deur. Dit verteenwoordig die begrip “ingang” of “beweging”. So het daar 22 simbole ontstaan en hierdie simbole was die begin van skrif. Deur hierdie prentjies op ‘n sekere manier langs mekaar te rangskik, kry dit ‘n groter betekenis.

Die oud-Hebreeuse skrif was oorspronklik ook prentjies. Later het dit verander in ‘n alfabet waar die prentjie ‘n letter geword het. Hierdie alfabet het uit 22 letters, wat almal konsonante was, bestaan. Omdat daar nie vokale was nie, moes uitspraak mondelings oorgedra word. Nog later is begin om die regte vokale en uitspraak aan te dui met diakritiese tekens. Diakritiese tekens is kolletjies en strepies op of in die letters.

Moderne Hebreeus (sedert die Middeleeue) word met vierkantige letters geskryf. Dit verskil aansienlik van die skrif waarmee die grootste deel van die Ou Testament oorspronklik geskryf is.

Ten spyte van al hierdie veranderings in skrif deur die eeue heen, het die boodskap van die Bybel behoue gebly. Die Bybel is YHWH se kommunikasie met ons, Sy skepsels. Dit is goed om te weet dat dit wat ons lees betroubaar en vas is.

Vandag gebruik ons weer prentjies. Dink aan emosiekone (emojis) en ikone.

 

Save

Save

Save

Save

Save

Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedinyoutube
Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedin

Die bou van Hoofrifweg

800px-main_reef_roodepoortIn die tydperk 1890 tot 1896 in die Zuid-Afrkaansche Republiek, kon geen Boer, Hollander of Duitser werk kry by die myne of by die Engelse aan die Rand nie. Pas aangekome Uitlanders kon ‘n beter bestaan maak as Boere omdat hulle geskoold was, Engels kon praat en ‘n beter aanvoeling vir die bedryfslewe gehad het. Werkloses van die Boerevolk het verwag dat die regering hulle moet help aangesien hulle burgers van die land was.

In 1896 het ’n ekonomiese ramp ’n groot deel van Suidelike-Afrika getref. Dit is veroorsaak deur die runderpes (die Nederlandse woord vir beeste is “runderen”). ’n Jong veearts van Switserse afkoms, dokter Arnold Theiler van Pretoria, is deur president Kruger geraadpleeg oor stappe wat geneem kon word om die runderpes te bestry. (Theiler was ’n Transvaalse burger wat in die Anglo-Boereoorlog aan Boerekant geveg het). Die Transvaal was te groot en dit was moeilik om effektief op te tree. In April het runderpes in ’n swart gebied in die Marico-omgewing uitgebreek. Binne ’n paar maande het dit deur Transvaal, die Vrystaat en die Kaapkolonie versprei. Die verliese was enorm. Twee-derdes van die Transvaalse veestapel is binne maande verloor. Die verlies van soveel beeste, wat baie mense se enigste bron van rykdom was, het baie veeboere swaar getref.

Net die volgende jaar, 1897, was daar ‘n ekonomiese insinking. Die Boere aan die Rand is besonder hard getref. Teen 1897 was die vraag na arbeid versadig en werkgewers het die lone van hulle werkers verlaag. Kapitaalinvloei uit Europa het afgeneem of is onttrek. Selfs die geskoolde Uitlanders het gesukkel om werk te kry. Werkloosheid het ‘n krisis geword.

In Augustus 1897 is die Rand Hulp Komitee gestig. Hulle besluit op die bou van Hoofrifweg (ook bekend as Main Reef Road) sodat arm Boere werk kan kry. Die mense was gretig om te werk, hulle was stiptelik, hulle het nie siekverlof misbruik nie. Binne ‘n jaar is bykans 48 kilometer voltooi. Die projek moes gestaak word met die uitbreek van die Anglo-Boereoorlog in Oktober 1899.

‘n Ander projek van die Rand Hulp Komitee was om openbare washuise op te rig om werk aan vroue te voorsien. Die ZAR volksraad het 2 morg grond in Braamfontein beskikbaar gestel. Die projek kon nie uitgevoer word nie weens die uitbreek van die Anglo-Boereoorlog in 1899.

Die Sendingsusters van die kerke het gekonsentreer op die uitdeel van kos en klere en het ook Sopkombuise in 1898 gestig. Ongelukkig het hulle nie die probleem werklik verstaan nie en het nie werkverskaffing as oplossing gesien nie.

Privaat firmas het probeer om Boereseuns as bodes te gebruik, maar dit het misluk. Volgens hulle was die seuns “badly educated, practically useless, utterly unreliable”. ‘n Soortgelyke poging deur die Engelse aan die Rand om Boeremeisies as diensmeisies te gebruik het ook misluk: “they knew more about inspanning oxen than about domesticity”.

Dit is op hierdie treurige noot wat die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het. Dit was die begin van die armblankevraagstuk wat vir dekades voortgeduur het.

Hier het die Boerevolk hulle eie land gehad met hulle eie regering en hulle eie staatsbestel. Die volk het verwagtinge van hulle regering gehad en die regering het verantwoordelikhede teenoor die volk gehad. Was die ZAR-regering sosialisties? Ek is nie ‘n ekonoom nie, maar vir my klink dit nie sosialisties nie. Die regering het ‘n komitee aangestel om die probleem aan te spreek. Die ZAR-regering (en vermoedelik die publiek) het middele aan die komitee voorsien om te kan optree. Die komitee het die oplossing in werkskepping gesien, nie in die gee van korttermyn hulp nie.

 

Save

Save

Save

Save

Save

Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedinyoutube
Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedin

Groot Droogtes

obwizpc

Ons in Suidelike-Afrika behoort gewoond te wees aan droogtes, in ons geskiedenis was daar al heelwat droogtes. Daar is tans (2016) ook ‘n ernstige droogte aan die gang.

As iemand praat van “die Groot Droogte”, dink mens eerste aan die tydperk 1932-1933. Voor dit en daarna was daar ook droogtes. Meer onlangs was daar droogtes in die jare 1966-1968, in 1982-1984, weer in 1989-1991 en ook in 2003-2004.

Oor die 1932-1933 Groot Droogte is heelwat bekend. Veeboere het enorme hoeveelhede vee verloor. Die droogte het boonop saamgeval met die Groot Depressie. Die ekonomiese krisis is vergroot omdat Suid-Afrika die goudstandaard verlaat het. Waar daar reeds kapitaal uit die land onttrek was, word toe nog meer onttrek. Dit alles het die armblanke vraagstuk ‘n hupstoot gegee. Dit weer het tot ‘n politieke krisis gelei. Die uiteinde was dat Genl Hertzog en Genl Smuts saam die Verenigde Party gestig het. As gevolg van dit het Dr DF Malan, Adv Hans Strijdom en Adv CR (Blackie) Swart weggebreek van Genl Hertzog af.

‘n Ooggetuie het vertel dat by hom die veld soos woestyn gelyk het. Die vee het oraloor gevrek en die wat oorleef het, was verswak. In Julie 1933 het sterk winde begin waai en in November was daar ‘n verskriklike stofstorm. Dit het begin reën op 13 November 1933, teen middel Desember het die gras sigbaar geword en teen Februarie 1934 het alles herstel. Vir hom was dit ‘n wonderwerk wat hy aanskou het.

Tydens 2003-2004 was daar veral in Wes-Transvaal (tans Noordwes) en Wes-Vrystaat ‘n ernstige droogte. Oppervlaktes waar mielies aangeplant word, het aansienlik verminder. Te min grondvog was ook ‘n probleem. Van 1994 af het die staat langtand geword om die landbou te ondersteun.

Die droogte van 1989-1991 het Suid-Afrika se kwesbaarheid ten opsigte van voedselvoorsiening onderstreep. In die Klein-Karoo was daar geen besproeingswater vir lusern- en groenteboere nie. Verskeie gebiede in die Karoo is tot rampgebiede verklaar. 75% van die graanoes is vernietig. Die destydse staat het ‘n hulpskema vir landbou ingestel en ‘n rekord hoeveelheid mielies moes ingevoer word.

1982-1984 se droogte was beskou as die ergste in 200 jaar. Groot getalle beeste het gevrek en weiding was uitgeput. Die mielieoes en grondbone-oes is verwoes. Omtrent 70% van die boere in die Vrystaat het geen oes gehad nie. Die Hardapdam (Namibië) se waterstand was net 12% en die Vaaldam se invloei het ‘n rekordlaagtepunt bereik. Ander rampe in hierdie tydperk was die vloedramp in Laingsburg in 1981 en die sikloon Demoina in 1984.

Die droogte van 1966-1968 is die Swartdroogte genoem. Verskeie getuies, ekself ook, onthou dit soos gister. Die regering van destyds het ‘n nasionale biddag uitgeroep. Besighede het toegemaak en hulle personeel toegelaat om te gaan bid. Terwyl ons in die kerk sit en bid, het dit begin reën. Nie net by ons nie, maar op verskeie plekke dwarsoor Suid-Afrika.

Droogtes raak natuurlik nie net die mens nie. Die aarde, die plante, die insekte, die diere word daardeur getref. Sulke rampe raak in die eerste plek die indiwidu en sy gesin. Groot getalle mense se lewens word verwoes, baie word in armoede gedompel. Die belangrikste is wat dit aan die binneste van mense doen, daar is geestelike gevolge.

Alhoewel ekself getuig dat gebede beantwoord word, en beleef het dat dit begin reën het terwyl ons gebid het vir reën, dink ek nie dat gebedsveldtogte vandag die regte ding is nie. In die 1960’s het meeste mense nog vertrou op God, ek dink nie dit is vandag nog so nie. Daar het ‘n groot afvalligheid plaasgevind. Die destydse regering het nog bestaan uit morele mense, vandag is dit meer waar nie. Sal vandag se regering ‘n biddag uitroep? Sal die sakesektor hulle besighede toemaak en hulle personeel afgee? Om slegs gebedsveldtogte uit te roep in tye van nood is ook nie reg nie. Wat van tye wanneer daar nie nood is nie?

 

 

 

Save

Save

Save

Save

Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedinyoutube
Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedin